Το ρωσικό αέριο σκοντάφτει στην απαγόρευση της ΕΕ

Η ΕΕ έχει ήδη νομοθετήσει τον τερματισμό του εμπορίου ρωσικού αερίου: νέες συμβάσεις απαγορεύονται, ενώ οι παλιές λήγουν βάσει συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος. Σε αυτό το πλαίσιο, οι απεσταλμένοι του Ντόναλντ Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ, ζήτησαν από την Ουκρανία να εξετάσει την επαναλειτουργία των αγωγών που μετέφεραν ρωσικό αέριο στην Ευρώπη, ως κίνητρο για μια συμφωνία τερματισμού του πολέμου. Η Ουάσιγκτον μπορεί να καταθέσει την πρόταση, αλλά μόνο οι ευρωπαϊκοί θεσμοί αποφασίζουν αν θα επιτραπεί σε κάποιον στην Ευρώπη να αγοράσει αυτό το αέριο.

Οι πληροφορίες των New York Times βασίζονται σε ανώνυμες πηγές με γνώση των συνομιλιών. Περιγράφουν συζητήσεις με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι στο Κίεβο τον Σεπτέμβριο και με Ουκρανούς και Ευρωπαίους αξιωματούχους στο Μαϊάμι στις αρχές Οκτωβρίου (New York Times). Το δημοσίευμα δεν αναφέρει ποσότητα αερίου, συγκεκριμένο αγωγό, αγοραστή ή χρονοδιάγραμμα.

Οι επίσημες αντιδράσεις ήταν αόριστες. Ο Λευκός Οίκος δήλωσε μόνο ότι καταρτίζει σχέδιο ειρήνευσης με οικονομικά κίνητρα και για τις δύο πλευρές, ενώ ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, είπε ότι η επανέναρξη της ενεργειακής συνεργασίας θα ήταν θετική για τη Ρωσία και ενδεχομένως για την Ευρώπη (New York Times). Σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι φέρονται να αντιμετώπισαν την πρόταση αρνητικά.

Το γερμανικό δίκτυο n-tv μετέδωσε ότι ο σύμβουλος εθνικής ασφάλειας του καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς επέκρινε την ιδέα με οξύτητα. Πρόκειται για περιγραφή των συνομιλιών· το Βερολίνο δεν έχει δημοσιοποιήσει επίσημη θέση.

Δεν έχει υπάρξει επίσημη δημόσια τοποθέτηση ούτε από τον Ζελένσκι ούτε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η πρόταση έρχεται μετά την αναστολή από τον Τραμπ νέων αμερικανικών κυρώσεων κατά των ρωσικών ενεργειακών εσόδων, λίγο προτού τεθούν σε ισχύ (To Brief).

Το ισχύον νομικό πλαίσιο

Ο κανόνας είναι σαφής: στην Ευρώπη δεν μπορούν να συναφθούν νέες συμβάσεις για ρωσικό αέριο, είτε αυτό φτάνει με αγωγό είτε με πλοίο ως υγροποιημένο φυσικό αέριο, ενώ οι υφιστάμενες συμβάσεις έχουν ημερομηνία λήξης. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2026/261 εφαρμόζεται άμεσα σε όλα τα κράτη-μέλη από τις 3 Φεβρουαρίου. Οι συμβάσεις που υπογράφηκαν μετά τις 17 Ιουνίου 2025 δεν έχουν μεταβατική περίοδο, ενώ οι τελευταίες μακροχρόνιες συμβάσεις αερίου μέσω αγωγών λήγουν στις 30 Σεπτεμβρίου 2027 (EUR-Lex).

Έτσι, μέρος του ρωσικού αερίου εξακολουθεί να φτάνει νόμιμα στην Ευρώπη. Παλαιές συμβάσεις προμήθειας κάλυψαν το 2025 36 δισ. κυβικά μέτρα, το 12 τοις εκατό των εισαγωγών αερίου της ΕΕ, κυρίως μέσω του αγωγού TurkStream προς τη νοτιοανατολική Ευρώπη (European Commission). Οι συμβάσεις αυτές σταδιακά λήγουν. Κάθε πρόσθετη ποσότητα αερίου που θα προσφερόταν στο πλαίσιο μιας ειρηνευτικής συμφωνίας θα απαιτούσε νέες συμβάσεις, ακριβώς αυτές που απαγορεύει ο κανονισμός.

Για να αλλάξει ο κανόνας, χρειάζεται η σύμπραξη τριών θεσμών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ, θα πρέπει να προτείνει τροποποίηση. Έπειτα, θα πρέπει να την εγκρίνουν τόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου ψηφίζουν οι εθνικές κυβερνήσεις.

Και οι δύο θεσμοί τάχθηκαν φέτος υπέρ της απαγόρευσης. Τον Ιανουάριο, 24 κυβερνήσεις την υποστήριξαν, η Ουγγαρία και η Σλοβακία την καταψήφισαν, ενώ η Βουλγαρία απείχε (Council of the EU). Η ψηφοφορία έγινε με ειδική πλειοψηφία, διαδικασία στην οποία καμία κυβέρνηση δεν μπορεί μόνη της να μπλοκάρει μια απόφαση· έτσι, οι δύο αρνητικές ψήφοι δεν αρκούσαν για να σταματήσουν την απαγόρευση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την ενέκρινε με 500 ψήφους υπέρ και 120 κατά (European Parliament).

Ο κανονισμός αφήνει ένα στενό περιθώριο εξαίρεσης. Αν κηρυχθεί έκτακτη ανάγκη στον εφοδιασμό με αέριο, η Επιτροπή μπορεί να αναστέλλει την απαγόρευση για έως τέσσερις εβδομάδες κάθε φορά, μόνο για βραχυπρόθεσμες συμβάσεις (EUR-Lex). Η ρήτρα αφορά κρίση εφοδιασμού. Σταθερές εισαγωγές που θα προβλέπονταν σε μια ειρηνευτική συμφωνία δεν θα υπάγονταν στους όρους της.

Ποιος θα αγόραζε το αέριο;

Η επαναλειτουργία των αγωγών προϋποθέτει και αγοραστή, αλλά οι πρώην ευρωπαίοι πελάτες της Ρωσίας έχουν αποχωρήσει. Η αυστριακή ενεργειακή εταιρεία OMV διέκοψε τον Δεκέμβριο του 2024 τη σύμβαση προμήθειας με την Gazprom Export, η οποία κανονικά θα έληγε το 2040 (OMV).

Για να ξαναρχίσει η ροή, θα χρειάζονταν νέα συμφωνία προμήθειας με τη Ρωσία, συμφωνία διέλευσης με το Κίεβο, δεσμευμένη χωρητικότητα στους αγωγούς και μια ευρωπαϊκή εταιρεία πρόθυμη να υπογράψει. Η εταιρεία αυτή θα αναλάμβανε ακριβώς τον τύπο νέας σύμβασης που απαγορεύει ο κανονισμός.

Το κόστος και το όφελος θα κατανέμονταν άνισα. Το Κίεβο θα εισέπραττε τέλη διέλευσης και η Μόσχα θα ανέκτησε έσοδα από εξαγωγές. Η Ευρώπη θα επέστρεφε σε μια ενεργειακή εξάρτηση από την οποία χρειάστηκε χρόνια και χρήματα για να απεξαρτηθεί. Η γερμανική ρυθμιστική αρχή δικτύων έχει καταγράψει πώς η Ρωσία περιόριζε σταδιακά τις παραδόσεις μέσω του Nord Stream το 2022, προτού τις διακόψει πλήρως (Bundesnetzagentur).

Όπως περιγράφεται, πρόκειται για αμερικανική διαπραγματευτική πρόταση χωρίς κατονομασμένο Ευρωπαίο αγοραστή και χωρίς σχέδιο αλλαγής του δικαίου της ΕΕ. Η υλοποίησή της εξαρτάται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης· κανένα από τα τρία όργανα δεν έχει ζητήσει να χρησιμοποιήσει τις αρμοδιότητές του προς αυτή την κατεύθυνση.