Ο Trump εκθέτει την αμυντική εξάρτηση της Ευρώπης

Η προειδοποίηση του Ντόναλντ Τραμπ ήταν ωμή: είπε ότι είχε διαμηνύσει σε ανώνυμο σύμμαχο του ΝΑΤΟ πως οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα τον προστάτευαν από τη Ρωσία αν δεν τηρούσε τις αμυντικές του δεσμεύσεις, προσθέτοντας ότι θα ενθάρρυνε τη Μόσχα να κάνει «ό,τι διάολο θέλει» (AP). Ο άμεσος κίνδυνος δεν είναι νομικός, με την έννοια ότι η ρήτρα συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ θα πάψει ξαφνικά να ισχύει. Είναι στρατιωτικός: η Ευρώπη μπορεί να διατηρήσει τη ρήτρα, αλλά να χάσει την εμπιστοσύνη της στον αμερικανικό μηχανισμό που της δίνει πραγματικό βάρος.

Για τη Φινλανδία και τη Σουηδία, τα νεότερα μέλη της Συμμαχίας, αυτή η αμφιβολία ακουμπά τον πυρήνα της απόφασής τους να ενταχθούν στο ΝΑΤΟ. Η φράση του Τραμπ δεν χρειαζόταν να κυριαρχήσει σε όλα τα ευρωπαϊκά πρωτοσέλιδα για να έχει συνέπειες. Η Γερμανία και η Πολωνία σχεδιάζουν ήδη πάνω στο ίδιο πρόβλημα, συνδέοντας ακόμη μεγαλύτερο μέρος της άμυνάς τους με αμερικανικά συστήματα, επειδή η Ευρώπη δεν μπορεί να τα αντικαταστήσει γρήγορα.

Το άρθρο 5, η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας του ΝΑΤΟ, δεν παράγει αυτομάτως αμερικανική απόφαση πολέμου. Η Συνθήκη προβλέπει ότι κάθε σύμμαχος αναλαμβάνει τη δράση που «κρίνει αναγκαία», συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ένοπλης βίας, ενώ και ο οδηγός του ίδιου του ΝΑΤΟ χρησιμοποιεί την ίδια διακριτική διατύπωση (Συνθήκη της Ουάσιγκτον, επεξήγηση του ΝΑΤΟ για το άρθρο 5).

Ένας Αμερικανός πρόεδρος μπορεί να αποδυναμώσει την αποτροπή χωρίς να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ. Αν οι σύμμαχοι αμφιβάλλουν ότι η Ουάσιγκτον θα διαθέσει πληροφορίες, αεράμυνα, μεταγωγικά αεροσκάφη, υποστήριξη διοίκησης ή πυρηνική κάλυψη στις πρώτες ώρες μιας κρίσης, ο υπολογισμός της Μόσχας αλλάζει πριν πέσει ο πρώτος πυροβολισμός.

Το έλλειμμα δεν είναι στο πεζικό

Το ευρωπαϊκό πρόβλημα δεν είναι κυρίως οι στρατιώτες. Η εκτίμηση του Bruegel για το τι θα χρειαζόταν η άμυνα της Ευρώπης χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες δείχνει το δυσκολότερο κενό: πυρηνική αποτροπή, συστήματα διοίκησης, αεράμυνα και αντιπυραυλική άμυνα, καθώς και το δίκτυο μεταφορών που μετακινεί δυνάμεις προτού καταρρεύσει ένα μέτωπο. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και το Kiel: η υποκατάσταση των ΗΠΑ θα απαιτούσε όχι μόνο περισσότερες μάχιμες μονάδες, αλλά και τα αεροσκάφη, την επιμελητεία και τα συστήματα διοίκησης που τους επιτρέπουν να πολεμήσουν (Bruegel, Kiel).

Αυτές δεν είναι αγορές κύρους. Τα μέσα πληροφοριών και επιτήρησης λένε στους διοικητές τι συμβαίνει. Τα αεροσκάφη ανεφοδιασμού κρατούν τα μαχητικά στον αέρα. Τα μεταγωγικά και οι σιδηροδρομικές διαδρομές φέρνουν στρατεύματα εκεί όπου χρειάζονται. Τα συστήματα διοίκησης καθορίζουν ποιος ενεργεί πριν κλείσει το παράθυρο αντίδρασης.

Η Γερμανία δείχνει την εξάρτηση με απολύτως συγκεκριμένο τρόπο. Η Ευρωπαϊκή Διοίκηση των ΗΠΑ εδρεύει στη Στουτγκάρδη, ενώ η Συμμαχική Αεροπορική Διοίκηση του ΝΑΤΟ λειτουργεί από το Ραμστάιν, καθιστώντας το γερμανικό έδαφος μέρος της δομής διοίκησης που θα χρειαζόταν η Ευρώπη σε οποιαδήποτε ανατολική κρίση (Ευρωπαϊκή Διοίκηση των ΗΠΑ, Συμμαχική Αεροπορική Διοίκηση). Η αγορά των F-35 από το Βερολίνο δένει επίσης τη Γερμανία με μια αμερικανικά ελεγχόμενη αλυσίδα λογισμικού, εκπαίδευσης, ανταλλακτικών και σχεδιασμού αποστολών, σύμφωνα με τη σχετική αμερικανική γνωστοποίηση. Είναι χρήσιμη ασφάλεια. Δεν είναι αυτονομία.

Η Πολωνία έχει επιλέξει παρόμοια αντιστάθμιση από την πιο εκτεθειμένη πλευρά. Η Βαρσοβία θέλει περισσότερη εθνική ισχύ πυρός και μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ικανότητα, αλλά αγοράζει επίσης F-35 και αμερικανικό σύστημα διαχείρισης μάχης για την αεράμυνα, το οποίο συνδέει αισθητήρες, εκτοξευτές και διοικητές (F-35, σύστημα διοίκησης αεράμυνας και αντιπυραυλικής άμυνας). Η λογική δεν είναι αφελής εξάρτηση. Κάνει την αμερικανική αποδέσμευση δυσκολότερη, επειδή καθιστά την πολωνική άμυνα πιο δύσκολο να αποσπαστεί από αμερικανικές πλατφόρμες, σχεδιασμό και παρουσία.

Τα δάνεια αγοράζουν εξοπλισμό, όχι διοίκηση

Η ΕΕ έχει αρχίσει να βάζει χρήματα πίσω από αυτή την αντιστάθμιση. Το SAFE, το αμυντικό δανειακό εργαλείο της, προβλέπει 150 δισ. ευρώ για αμυντικές επενδύσεις και υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο ως μέσο κοινών προμηθειών και ενίσχυσης της βιομηχανικής ικανότητας (Συμβούλιο). Η ατζέντα Readiness 2030 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατονομάζει την αεράμυνα και την αντιπυραυλική άμυνα, τα drones, τη στρατιωτική κινητικότητα και τα συστήματα υποστήριξης ως επείγοντα κενά (Επιτροπή).

Τα δάνεια όμως μπορούν να αγοράσουν εξοπλισμό ταχύτερα απ’ ό,τι μπορούν να δημιουργήσουν πληρώματα, δόγμα, συνήθειες διοίκησης ή πολιτική άδεια χρήσης ισχύος. Μια ευρωπαϊκή πυροβολαρχία αεράμυνας προσφέρει λίγα αν οι κυβερνήσεις δεν έχουν συμφωνήσει ποιος μπορεί να διατάξει την εκτόξευση, ποιος μοιράζεται τα δεδομένα στόχευσης και ποιος αναλαμβάνει τον κίνδυνο κλιμάκωσης όταν πέσουν οι πρώτοι πύραυλοι.

Η Λευκή Βίβλος της Επιτροπής προωθεί τις κοινές αγορές και τη βιομηχανική κλίμακα. Δεν δημιουργεί αλυσίδα διοίκησης αντίστοιχη του ΝΑΤΟ ούτε αντικατάσταση της πυρηνικής ομπρέλας. Το Στρατηγικό Δόγμα του ΝΑΤΟ εξακολουθεί να προσδιορίζει τις αμερικανικές στρατηγικές πυρηνικές δυνάμεις ως κεντρικό στοιχείο της ύψιστης εγγύησης της Συμμαχίας.

Η Γαλλία μπορεί να υποστηρίζει, όπως έκανε ο Εμανουέλ Μακρόν στη Σορβόννη, ότι η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει μεγαλύτερο μέρος της ασφάλειάς της. Η γαλλική πυρηνική αποτροπή, όμως, παραμένει υπό εθνικό έλεγχο, ακόμη και όταν το Παρίσι δηλώνει στο δόγμα του ότι τα ζωτικά του συμφέροντα έχουν ευρωπαϊκή διάσταση.

Έτσι, η Ευρώπη μένει με μια σκληρή ασυμμετρία. Η πίεση από την Ουάσιγκτον μπορεί να ξεκλειδώσει προϋπολογισμούς, δάνεια και προμήθειες. Μπορεί επίσης να αποδυναμώσει την αποτροπή ταχύτερα απ’ ό,τι η Ευρώπη μπορεί να αντικαταστήσει όσα παρέχουν οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Το άρθρο 5 εξακολουθεί να υπάρχει. Το ανοιχτό ζήτημα είναι ποιες αμερικανικές λειτουργίες μπορεί να αντικαταστήσει η Ευρώπη, μέχρι πότε, υπό ποια διοίκηση, με ποια χρήματα και με ποια εξουσία χρήσης τους. Μέχρι οι κυβερνήσεις να απαντήσουν δημόσια, κάθε νέα απειλή Τραμπ θα ακούγεται σε ορισμένες πρωτεύουσες σαν θόρυβος και σε όσες βρίσκονται πιο κοντά στη Ρωσία σαν πρόβλημα ετοιμότητας.