Η ουκρανική πρόταση Trump περνά από την Ευρώπη

Ο Στιβ Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ, οι βασικοί διαπραγματευτές του προέδρου Τραμπ για την Ουκρανία, μεταβαίνουν το Σάββατο στη Μόσχα για συνάντηση με τον Βλαντίμιρ Πούτιν και την Κυριακή στο Κίεβο για συνομιλίες με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι (Axios). Η στάση στο Κίεβο είναι η νέα μεταβλητή. Οι δύο απεσταλμένοι έχουν συναντήσει αρκετές φορές τον Πούτιν, αλλά δεν είχαν έως τώρα επισκεφθεί την Ουκρανία, παρά τις προσκλήσεις που απηύθυνε επί μήνες η ουκρανική πλευρά (Kyiv Independent). Ο Τραμπ δήλωσε ότι μεταφέρουν «πρόταση για τον τερματισμό του πολέμου», χωρίς να αποκαλύψει το περιεχόμενό της (RFE/RL).

Δεν έχει δημοσιοποιηθεί κανένα κείμενο. Ένα προηγούμενο μονοσέλιδο πλαίσιο κατάπαυσης του πυρός, που είχε συμφωνηθεί ανάμεσα στον Ζελένσκι και Αμερικανούς αξιωματούχους, απορρίφθηκε από το Κρεμλίνο μέσα σε λίγες ημέρες (RBC-Ukraine, Kyiv Independent). Αυτό που μεταφέρουν τώρα οι απεσταλμένοι μπορεί να είναι αναθεωρημένη εκδοχή, σημείωμα διαπραγμάτευσης ή κάτι εντελώς διαφορετικό.

Η Ρωσία βλέπει την αποστολή ως ευκαιρία, όχι ως υποχώρηση

Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε «αμετακίνητη» την απαίτηση του Πούτιν να παραχωρήσει η Ουκρανία και τις τέσσερις περιοχές που διεκδικεί η Μόσχα και να εγκαταλείψει τις φιλοδοξίες ένταξης στο ΝΑΤΟ (Internazionale/Reuters). Πηγή συνδεδεμένη με το Κρεμλίνο δήλωσε στο Reuters ότι δεν υπάρχει «καμία πιθανότητα» συμφωνίας στη γραμμή του μετώπου πριν η Ρωσία ολοκληρώσει την κατάληψη του υπόλοιπου Ντονέτσκ. Η Μόσχα εκτιμά ότι ο στρατιωτικός συσχετισμός θα βελτιωθεί υπέρ της έως το τέλος του έτους (Internazionale/Reuters). Πληροφορίες των υπηρεσιών πληροφοριών που μετέδωσε το Bloomberg και αναπαρήχθησαν στη Λιθουανία καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: οι προσδοκίες για ουσιαστική πρόοδο είναι «εξαιρετικά χαμηλές» (Delfi).

Σύμφωνα με πληροφορίες, η Μόσχα προσπάθησε να αποτρέψει πλήρως το σκέλος της επίσκεψης στο Κίεβο (RBC-Ukraine). Η Ρωσία προτιμά έναν απευθείας αμερικανορωσικό δίαυλο, στον οποίο η ουκρανική θέση θα μπαίνει αργά στη διαδικασία ή θα φιλτράρεται. Ο Πούτιν μίλησε δημοσίως για «ευκαιρία» ειρήνης, ενώ την ίδια ώρα απειλούσε με μεγάλης κλίμακας πλήγματα κατά των ουκρανικών ενεργειακών υποδομών (BBC, Agerpres).

Το Κίεβο κρατά ανοιχτή την έξοδο

Ο Ζελένσκι δεν υιοθέτησε την άγνωστη πρόταση. Είπε ότι η Ουκρανία θα «δει τι προτάσεις έχουν ο Στιβ και ο Τζάρεντ και τι θα τους πει η Μόσχα» (Liga.net). Η διατύπωση αυτή αφήνει στο Κίεβο το δικαίωμα να απορρίψει, να τροποποιήσει ή να θέσει όρους σε οποιοδήποτε κείμενο, αφού προηγουμένως ακούσει την απάντηση της Ρωσίας.

Το Κίεβο διαθέτει και νομική δυνατότητα απόρριψης. Το ουκρανικό Σύνταγμα απαιτεί πανεθνικό δημοψήφισμα για οποιαδήποτε εδαφική μεταβολή, ενώ νομική ανάλυση της OPORA, ουκρανικής οργάνωσης πολιτών, κατέληξε ότι κανένας αξιωματούχος δεν έχει σαφή αρμοδιότητα να παραχωρήσει έδαφος χωρίς τέτοια διαδικασία (OPORA). Νομικοί του διεθνούς δικαίου στο EJIL:Talk έχουν υποστηρίξει χωριστά ότι μια συνθήκη που επιβάλλεται διά της βίας θα μπορούσε να προσβληθεί ως παράνομη βάσει της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών (EJIL:Talk).

Ακόμη και τα πρακτικά της επίσκεψης ανέδειξαν το πρόβλημα εφαρμογής. Ο Ζελένσκι πρότεινε να ανασταλούν τα ουκρανικά πλήγματα όσο οι απεσταλμένοι θα βρίσκονται στη Μόσχα και ζήτησε από τη Ρωσία αντίστοιχη στάση κατά τη συνάντηση στο Κίεβο (Censor.NET). Η Ουάσιγκτον χρειάστηκε να ζητήσει ξεχωριστές δεσμεύσεις ασφαλείας από κάθε πλευρά, επειδή δεν υπάρχει απευθείας δίαυλος επικοινωνίας Ρωσίας-Ουκρανίας (Delfi). Αν μια διήμερη παύση για λόγους μετακίνησης απαιτεί διμερείς διαβεβαιώσεις μέσω τρίτου, μια μόνιμη κατάπαυση του πυρός θα χρειαστεί πολύ ισχυρότερο μηχανισμό επιτήρησης και επιβολής.

Η Ευρώπη ελέγχει μοχλούς που η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να παρακάμψει

Το δημοσιοποιημένο πρόγραμμα δεν αναφέρει ρόλο ευρωπαϊκής κυβέρνησης σε καμία από τις δύο συναντήσεις (Axios). Ωστόσο, οι μοχλοί που απαιτούνται για να εφαρμοστεί οποιαδήποτε συμφωνία βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό σε ευρωπαϊκά χέρια και μάλιστα είναι κατανεμημένοι σε διαφορετικούς φορείς.

Πρώτος μοχλός είναι οι κυρώσεις. Τα περιοριστικά μέτρα της ΕΕ κατά της Ρωσίας απαιτούν απόφαση του Συμβουλίου της ΕΕ, δηλαδή ομοφωνία όλων των κυβερνήσεων των κρατών-μελών, και καμία διμερής αμερικανορωσική συνεννόηση δεν μπορεί να την υποκαταστήσει (Consilium). Οποιαδήποτε φόρμουλα ειρήνης υπόσχεται στη Μόσχα χαλάρωση κυρώσεων χρειάζεται το «ναι» κάθε ευρωπαϊκής πρωτεύουσας.

Δεύτερος μοχλός είναι τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία. Περίπου 210 δισ. ευρώ σε ακινητοποιημένα κεφάλαια της ρωσικής κεντρικής τράπεζας βρίσκονται κυρίως στην Euroclear, τον οργανισμό εκκαθάρισης με έδρα τις Βρυξέλλες που εποπτεύεται βάσει του βελγικού δικαίου. Ο υπουργός Εξωτερικών του Βελγίου, Μαξίμ Πρεβό, έχει αρνηθεί δημοσίως να αντιμετωπιστούν αυτά τα κεφάλαια ως διαθέσιμα για χρήση που θα ισοδυναμούσε με δήμευση (Euronews, Le Soir). Αν μια συμφωνία προϋποθέτει ότι ρωσικά χρήματα θα χρηματοδοτήσουν την ανοικοδόμηση, το Βέλγιο μπορεί μόνο του να καθυστερήσει τη διαδικασία.

Τρίτος μοχλός είναι οι εγγυήσεις ασφαλείας. Η ΕΕ έχει εγκρίνει δόση 6,1 δισ. ευρώ για την ουκρανική αντιαεροπορική άμυνα (EEAS). Παράλληλα, η πολυεθνική Συμμαχία των Προθύμων προετοιμάζει δυνάμεις για ανάπτυξη μετά από κατάπαυση του πυρός, με κοινές ασκήσεις προγραμματισμένες για το φθινόπωρο (UK government). Και τα δύο εξαρτώνται από αποφάσεις επιμέρους κρατών-μελών, όχι από την Ουάσιγκτον.

Η Ουάσιγκτον μπορεί να συντάξει ένα κείμενο. Δεν μπορεί όμως να παραδώσει άρση κυρώσεων, αποφάσεις για τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία ή ευρωπαϊκές εγγυήσεις ασφαλείας χωρίς την Ευρώπη. Εκείνοι που θα κληθούν να πληρώσουν και να επιβάλουν οποιαδήποτε συμφωνία δεν προσκλήθηκαν να τη διαμορφώσουν.