Η Tulcea κάτω από το όριο του Άρθρου 5

Το βράδυ του Σαββάτου, τα κινητά τηλέφωνα άρχισαν να χτυπούν στη βόρεια Τούλτσεα. Ήταν ένα ζεστό σαββατοκύριακο του Ιουλίου, με οικογένειες στην Chilia Veche και την Periprava να μπαίνουν στον ρυθμό του απογεύματος και το Δέλτα του Δούναβη να παραμένει ήσυχο. Έπειτα ήρθε ο ήχος του συναγερμού. Τα ραντάρ του ρουμανικού στρατού είχαν εντοπίσει εναέριους στόχους περίπου 15 χιλιόμετρα ανατολικά του Vylkove, στην Ουκρανία, και το σύστημα RO-Alert έστειλε προειδοποίηση στους κατοίκους της περιοχής. Λίγες ώρες αργότερα, το υπουργείο Άμυνας της Ρουμανίας ανακοίνωσε ότι κανένα μη εξουσιοδοτημένο αντικείμενο δεν είχε εισέλθει στον εθνικό εναέριο χώρο (EVZ, Romania Observer). Εντοπισμός, προειδοποίηση, παρακολούθηση, καθησυχασμός. Η ζωή συνεχίστηκε.

Αυτή η κανονικότητα είναι πλέον το πρόβλημα.

Η Τούλτσεα βρίσκεται στα σύνορα της ΕΕ και του ΝΑΤΟ με έναν ενεργό πόλεμο. Δεν επρόκειτο για ειδοποίηση καιρού, αλλά για τη στιγμή κατά την οποία ένα στρατιωτικό ίχνος στο ραντάρ κατέληξε στην οθόνη ενός νοικοκυριού. Κανένας αξιωματούχος δεν έχει διευκρινίσει τι ακριβώς ήταν τα αντικείμενα: drones, πύραυλοι, συντρίμμια ή μικτό σμήνος. Έως την Κυριακή, δεν είχαν δημοσιοποιηθεί στοιχεία για το ύψος πτήσης ούτε επίσημη ταξινόμηση των στόχων (Romania Observer).

Κάτω από το όριο, πάνω από το κόστος

Η ρήτρα συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ, το Άρθρο 5 της Βορειοατλαντικής Συνθήκης, ενεργοποιείται όταν ένα κράτος-μέλος υποστεί «ένοπλη επίθεση». Κάθε σύμμαχος αποφασίζει στη συνέχεια ποια δράση θεωρεί αναγκαία (North Atlantic Treaty). Τα επεισόδια τύπου Τούλτσεα μένουν κάτω από αυτό το κατώφλι. Αντικείμενα πλησιάζουν τα σύνορα, οι πολίτες προειδοποιούνται, οι κυβερνήσεις παρακολουθούν και το περιστατικό παραμένει δημοσίως αταξινόμητο. Ο κίνδυνος είναι αρκετά πραγματικός ώστε να σταλεί συναγερμός, αλλά όχι αρκετά σαφής, νομικά, ώστε να γίνει συλλογικό πρόβλημα της Συμμαχίας.

Έτσι, το κράτος της μεθορίου απορροφά μόνο του το βάρος. Η Ρουμανία έχει στείλει επανειλημμένες προειδοποιήσεις φέτος σε κατοίκους παραμεθόριων περιοχών, και κάθε τέτοια ειδοποίηση κινητοποιεί περιπολίες αεροσκαφών, παρακολούθηση ραντάρ, πρωτόκολλα έκτακτης επικοινωνίας και την πολιτική διαχείριση ενός πληθυσμού που ζει δίπλα σε πόλεμο. Μαχητικά απογειώνονται, οικογένειες διακόπτουν το δείπνο τους, και έπειτα όλα περνούν χωρίς επαρκή εξήγηση, μέχρι την επόμενη φορά.

Τα ραντάρ της Ρουμανίας τροφοδοτούν το ολοκληρωμένο δίκτυο αεράμυνας και αντιπυραυλικής άμυνας του ΝΑΤΟ (NATO IAMD), άρα η Συμμαχία βλέπει ό,τι βλέπει και το Βουκουρέστι. Το γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών έχει συνδέσει ευθέως την απειλή από αέρος στη Μαύρη Θάλασσα με τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, ζητώντας καλύτερη κοινή επιχειρησιακή εικόνα (Auswärtiges Amt). Όμως η κοινή εικόνα χωρίς κοινή συνέπεια μένει απλή παρατήρηση. Η Συμμαχία παρακολουθεί. Η Ρουμανία διαχειρίζεται.

Ανάλογη ασάφεια αντιμετωπίζουν και άλλα ανατολικά κράτη-μέλη. Η Πολωνία, οι χώρες της Βαλτικής και η Βουλγαρία έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με επαφές drones κοντά στα σύνορα, αναχαιτίσεις και διαβαθμισμένα ίχνη ραντάρ, αλλά κάθε κυβέρνηση περιγράφει και κοινοποιεί τα περιστατικά με διαφορετικό τρόπο (Defence24, Euronews, Delfi Latvia). Δεν υπάρχει κοινό πρότυπο που να ορίζει πότε μια ακολουθία συναγερμών παύει να είναι επιχειρησιακή υποσημείωση και γίνεται ζήτημα πολιτικής.

Ο λογαριασμός που δεν κρατά κανείς

Ο συναγερμός στην Τούλτσεα δεν καταγράφηκε ως πολιτικό γεγονός στη δυτική Ευρώπη. Η απουσία αυτή δείχνει ένα δομικό τυφλό σημείο: κανείς δεν μετρά το πολιτικό και κοινωνικό κόστος της επαναλαμβανόμενης στρατιωτικής διάχυσης προς τις παραμεθόριες κοινότητες.

Δεν υπάρχει ενιαίο δημόσιο αρχείο που να καταγράφει πόσες ειδοποιήσεις έκτακτης ανάγκης, πόσες αεροπορικές περιπολίες ή πόσες διαταραχές της καθημερινότητας έχουν υποστεί οι κοινότητες της ρουμανικής μεθορίου από τότε που η Ρωσία άρχισε να πλήττει στόχους κοντά στον Δούναβη. Δεν υπάρχει επίσης πλαίσιο αποζημίωσης ή στήριξης για κατοίκους των οποίων ο ύπνος, οι συνήθειες και η αίσθηση ασφάλειας διακόπτονται επανειλημμένα από στρατιωτική δραστηριότητα σε μια χώρα που επισήμως βρίσκεται σε ειρήνη. Ο Μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ, δηλαδή το σύστημα μέσω του οποίου τα κράτη-μέλη ζητούν διασυνοριακή βοήθεια σε καταστροφές, μπορεί να συντονίσει στήριξη όταν το ζητήσει μια κυβέρνηση, αλλά σχεδιάστηκε για σεισμούς και πλημμύρες, όχι για κοινότητες που ζουν με επαναλαμβανόμενους αεροπορικούς συναγερμούς χωρίς κηρυγμένη σύγκρουση (EU Civil Protection Mechanism).

Το σύστημα προειδοποίησης λειτουργεί. Οι πολίτες λαμβάνουν το μήνυμα στα κινητά τους. Αυτό που δεν λαμβάνουν είναι μια σαφής εξήγηση για το τι το προκάλεσε, πόσο συχνά μπορεί να επαναληφθεί και ποια δικαιώματα έχουν όταν η χώρα τους είναι νομικά σε ειρήνη, αλλά οι πόλεις τους ζουν με συναγερμούς πολέμου. Το υπουργείο Άμυνας της Ρουμανίας, η διοικητική δομή του ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλουν το καθένα μέρος αυτής της απάντησης. Η Ρουμανία μπορεί να προειδοποιεί τους πολίτες της ταχύτερα απ’ όσο οι θεσμοί μπορούν να εξηγήσουν τι σημαίνουν οι επαναλαμβανόμενες προειδοποιήσεις για την ασφάλεια, τα δικαιώματα και την καθημερινή τους ζωή.