Η Τουρκία ενεργοποιεί ραντάρ στην Αμμόχωστο

Ένα ραντάρ παρακολουθεί πλέον διαφιλονικούμενα νερά της Ανατολικής Μεσογείου από αίθουσα ελέγχου στην κατεχόμενη Αμμόχωστο. Τα δεδομένα έρχονται από μη επανδρωμένους σταθμούς κατά μήκος της χερσονήσου της Καρπασίας. Δέκτες AIS καταγράφουν την κίνηση των πλοίων. Κάμερες επιτηρούν τις προσεγγίσεις στα λιμάνια. Νομική αρμοδιότητα αναγνωρισμένου κράτους δεν υπάρχει. Επιχειρησιακή επιρροή, όμως, μπορεί να υπάρξει, αν τα πλοία αρχίσουν να ακούν και να βλέπουν αυτό που εκπέμπει το σύστημα.

Στις 20 Ιουλίου, επέτειο της τουρκικής εισβολής του 1974 στην Κύπρο (Euronews), ο Τούρκος υπουργός Μεταφορών Αμπντουλκαντίρ Ουράλογλου εγκαινίασε στα κατεχόμενα μια Υπηρεσία Κυκλοφορίας Πλοίων. Το λεγόμενο VTS είναι χερσαία ναυτιλιακή υποδομή: ραντάρ, ασύρματοι και αισθητήρες που παρακολουθούν την κίνηση των πλοίων και μεταδίδουν οδηγίες ναυσιπλοΐας, περίπου όπως μια υπηρεσία εναέριας κυκλοφορίας, αλλά για τη θάλασσα. Το σύστημα της Αμμοχώστου κατασκευάστηκε από τη Havelsan, τουρκική εταιρεία αμυντικών ηλεκτρονικών, σε συνεργασία με τη ναυτιλιακή διεύθυνση της Τουρκίας (SigmaLive, Politis).

Σύμφωνα με κυπριακά δημοσιεύματα, μη επανδρωμένοι σταθμοί επιτήρησης λειτουργούν στο Ριζοκάρπασο, στον Άγιο Θεόδωρο Καρπασίας και στη Λιβερά, με δυνατότητα διασύνδεσης με το υφιστάμενο τουρκικό VTS στη Μερσίνη (Politis). Ο Ουράλογλου το παρουσίασε ως μέσο προστασίας των τουρκικών συμφερόντων στο πλαίσιο της «Γαλάζιας Πατρίδας», δηλαδή της διεκδίκησης της Άγκυρας για διευρυμένη θαλάσσια δικαιοδοσία. Ο Ερχάν Αρικλί, αρμόδιος για τα δημόσια έργα στα κατεχόμενα, το χαρακτήρισε «απάντηση» σε όσους επιδιώκουν μια Ανατολική Μεσόγειο «χωρίς την Τουρκία» (SigmaLive, SLpress).

Σε ποιον ανήκει η θάλασσα έξω από την Αμμόχωστο

Με βάση τους διεθνείς κανόνες ναυσιπλοΐας, η αρμοδιότητα μιας Υπηρεσίας Κυκλοφορίας Πλοίων απορρέει από το αναγνωρισμένο παράκτιο κράτος που τη λειτουργεί (IMO). Στην περίπτωση της Αμμοχώστου, αυτό το κράτος είναι η Κυπριακή Δημοκρατία, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η διοίκηση στα κατεχόμενα αναγνωρίζεται μόνο από την Τουρκία (Euronews). Το ευρωπαϊκό δίκαιο έχει ανασταλεί στο κατεχόμενο βόρειο τμήμα βάσει του Πρωτοκόλλου αριθ. 10 της συνθήκης προσχώρησης της Κύπρου. Η αναστολή αυτή, όμως, δεν εκχωρεί θαλάσσια αρμοδιότητα στη διοίκηση που στηρίζεται από την Άγκυρα.

Η ναυτιλιακή πρακτική μπορεί να κινηθεί πιο αθόρυβα από το δίκαιο. Ένα πλοίο που προσεγγίζει λιμάνι θα ακούσει τον σταθμό που του δίνει χρήσιμη πληροφορία ασφαλείας, ανεξάρτητα από το ποιος τον λειτουργεί (Απόφαση A.1158(32) του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού). Αν τα εμπορικά πλοία αρχίσουν να απαντούν συστηματικά στις οδηγίες κυκλοφορίας της Αμμοχώστου και αν οι ναυτιλιακές εταιρείες εντάξουν τον σταθμό στον σχεδιασμό των ταξιδιών τους, η Τουρκία θα αποκτήσει λειτουργικό ρόλο στη θάλασσα χωρίς να έχει λάβει επίσημη αναγνώριση. Οι συνήθειες της καθημερινής επικοινωνίας μπορούν να δημιουργήσουν πραγματικότητες που η πολιτική μη αναγνώριση δυσκολεύεται αργότερα να αναιρέσει.

Η σιωπηλή μη αντίδραση της ΕΕ

Ο ελληνικός και ο κυπριακός Τύπος αντιμετώπισαν τα εγκαίνια ως τετελεσμένο, ως ένα ακόμη γεγονός που παράγεται επί του πεδίου πριν συζητηθεί διπλωματικά (Reporter). Τα μεγαλύτερα κράτη-μέλη της ΕΕ κινήθηκαν πιο κοντά στη σιωπή.

Το διαθέσιμο δημόσιο υλικό από τη Γαλλία, την Ιταλία και τη Γερμανία δεν δείχνει ότι κάποια από αυτές τις πρωτεύουσες αντιμετώπισε το VTS ως ζήτημα επιβολής κανόνων ναυτικής ασφάλειας. Η Γαλλία στηρίζει την Κύπρο στο ζήτημα της κυριαρχίας και έχει εμβαθύνει τη διμερή αμυντική συνεργασία, αλλά δεν κατονόμασε δημοσίως το ραντάρ (γαλλική πρεσβεία στην Κύπρο). Η Ιταλία, παρά την έκθεση της ENI στα ενεργειακά της κυπριακής ΑΟΖ, κράτησε την Κύπρο μέσα σε ένα ευρύτερο διπλωματικό πλαίσιο ΕΕ-Τουρκίας (Formiche). Η Γερμανία αντιμετώπισε τη διαίρεση του νησιού ως γνωστή παράμετρο κάθε προσπάθειας επαναπροσέγγισης ΕΕ-Τουρκίας (Eurotopics).

Το πιθανότερο είναι ότι η ΕΕ θα εντάξει το ραντάρ στη γενικότερη συζήτηση για το Κυπριακό, αντί να αμφισβητήσει ευθέως τον τρόπο με τον οποίο το σύστημα λειτουργεί στη θάλασσα. Τα κανάλια που θα μπορούσαν να μετατρέψουν το ζήτημα σε επιχειρησιακή διαφορά υπάρχουν: η Λευκωσία μπορεί να προσφύγει στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό, τον οργανισμό του ΟΗΕ που θέτει τα πρότυπα για την κυκλοφορία των πλοίων, να το θέσει στις ομάδες εργασίας του Συμβουλίου της ΕΕ, να δώσει οδηγίες στις λιμενικές αρχές ή να το συνδέσει με την αιρεσιμότητα στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας. Μέχρι στιγμής, καμία από αυτές τις κινήσεις δεν φαίνεται να έχει γίνει ορατά.

Τι δεν αποδεικνύει ακόμη το ραντάρ

Η Τουρκία εγκατέστησε σε κατεχόμενο έδαφος της ΕΕ ένα λειτουργικό σύστημα θαλάσσιας επιτήρησης, το συνέδεσε με τουρκικές υποδομές και το παρουσίασε ως κυριαρχική υποδομή. Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι πια μόνο δόγμα χαρτών. Στην κατεχόμενη Αμμόχωστο περνά μέσα από αισθητήρες, ασυρμάτους και μια αίθουσα ελέγχου που παρακολουθεί τη θάλασσα.

Αυτό που δεν έχει ακόμη αποδειχθεί είναι αν το σύστημα έχει αποκτήσει πραγματική χρήση: αν εμφανίζεται σε διεθνείς ναυτιλιακές καταχωρίσεις, αν τα πλοία απαντούν στις εκπομπές του, αν ασφαλιστές και κράτη σημαίας το λαμβάνουν υπόψη. Αυτή η απόδειξη, περισσότερο από ακόμη μία πολιτική δήλωση, θα κρίνει αν το νέο ραντάρ της Αμμοχώστου γίνει μηχανισμός αθόρυβης κανονικοποίησης.

Αν η Λευκωσία δεν φέρει εγκαίρως αυτό το επιχειρησιακό ερώτημα στην ατζέντα της ΕΕ, το πλεονέκτημα της Τουρκίας θα είναι ο χρόνος: τα πλοία μπορούν να μάθουν τη νέα ρουτίνα πριν οι κυβερνήσεις αποφασίσουν πώς θα την ονομάσουν.