Η Τουρκία ετοιμάζει νόμο που δίνει στον πρόεδρο Erdogan έλεγχο σε αμφισβητούμενα νερά της Μεσογείου

Από τα νησιά του Αιγαίου απέναντι από τις μικρασιατικές ακτές έως τα κοιτάσματα φυσικού αερίου νότια της Κύπρου, η Άγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει τη «Γαλάζια Πατρίδα» από το επίπεδο του δόγματος στο επίπεδο του νόμου. Το σχέδιο για τις «Θαλάσσιες Ζώνες Δικαιοδοσίας», που παρουσίασε το ΑΚΡ στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας στις 12 Μαΐου, θα ενσωμάτωνε για πρώτη φορά τη συγκεκριμένη αντίληψη στην τουρκική νομοθεσία. Θα έδινε στον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν την εξουσία να κηρύσσει αποκλειστικό τουρκικό έλεγχο σε θαλάσσιες περιοχές τις οποίες η Ελλάδα και η Κύπρος θεωρούν ότι ανήκουν στη δική τους δικαιοδοσία (Al-Monitor, Turkiye Today). Ο χρόνος δεν είναι τυχαίος: η Άγκυρα φιλοξενεί τη σύνοδο του ΝΑΤΟ στις 7-8 Ιουλίου και το νομοσχέδιο αναμένεται να φτάσει στη Βουλή λίγες εβδομάδες νωρίτερα.

Ένας εσωτερικός νόμος με εξωτερική πίεση

Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, δηλαδή το πλησιέστερο που υπάρχει σε διεθνές σύνταγμα για τους ωκεανούς. Έτσι, το νομοσχέδιο παρακάμπτει πλήρως τις δεσμεύσεις που απορρέουν από αυτήν και δημιουργεί έναν εσωτερικό μηχανισμό επιβολής. Οι τουρκικές αρχές θα μπορούν να σταματούν, να κατάσχουν ή να απομακρύνουν πλοία που κινούνται σε περιοχές τις οποίες η Άγκυρα διεκδικεί μονομερώς. Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης προειδοποίησε στις 15 Μαΐου ότι η νομοθετική κατοχύρωση αυτών των αξιώσεων «θα καταδικάσει την ύφεση στο Αιγαίο» (iefimerida.gr). Η Αθήνα είχε ήδη στείλει τον Μάρτιο επίσημη επιστολή στον ΟΗΕ, υποστηρίζοντας ότι όλα τα ελληνικά νησιά, ανεξαρτήτως μεγέθους, παράγουν πλήρεις θαλάσσιες ζώνες με βάση το εθιμικό διεθνές δίκαιο (Capital.gr).

Το νομοσχέδιο δεν έχει ισχύ εκτός Τουρκίας με βάση το διεθνές δίκαιο. Δεν χρειάζεται, όμως, να έχει για να αλλάξει το πεδίο. Με τη δημιουργία μηχανισμού προεδρικών διαταγμάτων, μετατρέπει κινήσεις που μέχρι τώρα καταγράφονταν ως ναυτικές προκλήσεις σε πράξεις κρατικής επιβολής. Η αντιπαράθεση έτσι μεταφέρεται από την επίδειξη ισχύος στη θάλασσα σε εγγεγραμμένο κανόνα της τουρκικής έννομης τάξης.

Τρεις ευρωπαϊκές δυνάμεις, τρεις διαφορετικοί υπολογισμοί

Η ευρωπαϊκή αντίδραση δείχνει βαθύ ρήγμα ανάμεσα στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ιταλία.

Η Γαλλία έχει επιλέξει τη στρατιωτική σηματοδότηση. Ο Εμανουέλ Μακρόν επισκέφθηκε το αεροπλανοφόρο Charles de Gaulle ανοιχτά της Κρήτης, αφού είχε δηλώσει στην Αθήνα στις 25 Απριλίου ότι η Γαλλία θα σταθεί στο πλευρό της Ελλάδας «ό,τι κι αν συμβεί» (Élysée). Η Συμφωνία για το Καθεστώς των Δυνάμεων με την Κύπρο, που αναμένεται τον Ιούνιο, θα θεσμοθετήσει τη γαλλική στρατιωτική παρουσία στο νησί και θα μετατρέψει τη νότια Κύπρο σε προωθημένη πλατφόρμα ευρωπαϊκής προβολής ισχύος (Observatoire Turquie).

Η Γερμανία κινείται σε δύο επίπεδα. Η κυβέρνηση Μερτς εξετάζει τουρκικούς πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς ως πιθανή αντικατάσταση των Tomahawk, με την απόφαση να μπορεί να ληφθεί ακόμη και στη σύνοδο της Άγκυρας (Klamm.de). Το Βερολίνο σχεδιάζει συνειδητά να χρηματοδοτήσει την αγορά διμερώς και όχι μέσω του νέου κοινού ταμείου αμυντικών προμηθειών της ΕΕ, επειδή η Ελλάδα και η Κύπρος θα μπορούσαν να μπλοκάρουν οποιαδήποτε συμφωνία σε ευρωπαϊκό επίπεδο (RegionalHeute). Το Ίδρυμα Κόνραντ Αντενάουερ περιγράφει αυτήν την επιλογή ως «στρατηγικό στοίχημα»: η Γερμανία βλέπει την Τουρκία ως νότιο πυλώνα του ΝΑΤΟ, ακόμη και αν αυτό περιορίζει την αλληλεγγύη προς κράτη-μέλη της ΕΕ (KAS).

Η Ιταλία αποφεύγει τη δημόσια αντιπαράθεση. Η Ρώμη έχει υπογράψει συμφωνία για μη επανδρωμένα αεροσκάφη με την Baykar, εμβαθύνει τη ναυπηγική και αμυντική βιομηχανική συνεργασία με την Άγκυρα και θέτει ως στόχο διμερές εμπόριο 40 δισ. ευρώ έως το 2030 (Formiche). Από το Παλάτσο Κίτζι δεν έχει υπάρξει δημόσια κριτική για το νομοσχέδιο της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Η παγίδα του ΝΑΤΟ

Η αποχώρηση αμερικανικών δυνάμεων από την Ευρώπη, μεταξύ των οποίων 5.000 στρατιώτες από τη Γερμανία και η ακύρωση προγραμματισμένης εναλλαγής ταξιαρχίας στην Πολωνία, ενισχύει στην πράξη τη θέση της Τουρκίας (LA Times, Euronews). Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, επισκέφθηκε τον Απρίλιο το αμυντικό συγκρότημα της ASELSAN στην Τουρκία, χαρακτήρισε την πρόοδο της τουρκικής στρατιωτικής βιομηχανίας «επανάσταση» και έχει αρνηθεί ρητά να σχολιάσει δημόσια την ελληνοτουρκική διαφορά (NATO, NATO transcript).

Η Τουρκία έχει δείξει ότι ξέρει να χρησιμοποιεί τους κανόνες του ΝΑΤΟ για να αποσπά ανταλλάγματα. Αξιοποίησε το βέτο της στην ένταξη της Σουηδίας για να εξασφαλίσει συμφωνίες για F-16. Απορρόφησε τις αμερικανικές κυρώσεις για την αγορά των S-400 χωρίς να αποχωρήσει από τη Συμμαχία. Τώρα νομοθετεί θαλάσσιες αξιώσεις εις βάρος δύο κρατών-μελών της ΕΕ, ενώ φιλοξενεί τη σύνοδο που χρειάζεται τη συνεργασία τους. Κάθε τέτοια κίνηση δοκιμάζει αν η αρχή της ομοφωνίας στο ΝΑΤΟ, όπου ένα μέλος μπορεί να μπλοκάρει αποφάσεις, περιορίζει την Τουρκία ή της δίνει επιπλέον μοχλό πίεσης.

Τι μένει ανοιχτό

Το νομοσχέδιο δεν έχει ακόμη κατατεθεί στην τουρκική Βουλή. Το αν θα περάσει πριν ή μετά τη σύνοδο θα κρίνει αν οι σύμμαχοι θα βρεθούν απέναντι σε τετελεσμένο ή σε διαπραγματευτικό χαρτί. Τα ισχυρότερα εργαλεία αντίδρασης της ΕΕ, δηλαδή οι κυρώσεις, απαιτούν ομοφωνία στο Συμβούλιο και παραμένουν μπλοκαρισμένα από τα ίδια κράτη που εμβαθύνουν σήμερα τις αμυντικές σχέσεις τους με την Άγκυρα. Τα κυπριακά κοιτάσματα φυσικού αερίου, ο Κρόνος, η Αφροδίτη και ο Γλαύκος, αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις στις επενδύσεις, καθώς η νομική αβεβαιότητα αυξάνεται (Politis). Οι τρεις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές δυνάμεις έχουν καθεμία διαφορετικό τίμημα για να κοιτάξουν αλλού. Το στοίχημα της Τουρκίας είναι ότι καμία δεν θα συμφωνήσει με τις άλλες στο κόστος της αντίδρασης.