Η Τουρκία ζητά μερίδιο από το SAFE

Η επίσκεψη της Κάγια Κάλας στην Άγκυρα στις 30 Ιουνίου δεν ήταν μια ακόμη επαφή ρουτίνας στις δύσκολες σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας. Η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική, μαζί με ανώτατους αξιωματούχους αρμόδιους για τη διεύρυνση και τη μετανάστευση, συναντήθηκε με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν για εμπόριο, μεταναστευτικό, θεωρήσεις και ασφάλεια. Την ίδια εβδομάδα, η απεσταλμένη του ΟΗΕ για το Κυπριακό, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, ανέβαλε τη συνάντησή της στις Βρυξέλλες για μετά τη σύνοδο του ΝΑΤΟ.

Τα δύο επεισόδια συνδέονται. Η Άγκυρα επιχειρεί να χρησιμοποιήσει την επιστροφή της στις συνομιλίες για το Κυπριακό ως διαπραγματευτικό χαρτί σε μια ευρύτερη δέσμη ευρωτουρκικών εκκρεμοτήτων. Το πρόβλημα για την ΕΕ είναι ότι τα κράτη-μέλη δεν συμφωνούν στο πόσο χώρο πρέπει να δοθεί σε αυτή την τακτική.

Η λίστα της Άγκυρας

Η Τουρκία έχει βάλει στο ίδιο τραπέζι αιτήματα που κανονικά ανήκουν σε διαφορετικούς φακέλους. Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, ο Φιντάν ζήτησε την άρση των περιοριστικών μέτρων του 2019, δηλαδή των κυρώσεων που συνδέονται με τις τουρκικές γεωτρήσεις σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες ζώνες κοντά στην Κύπρο, τη σύγκληση επίσημου Συμβουλίου Σύνδεσης ΕΕ-Τουρκίας, την έναρξη συνομιλιών για την αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης και την απελευθέρωση των θεωρήσεων (Hurriyet Daily News). Το κοινό ανακοινωθέν επιβεβαίωσε ότι συζητήθηκαν ο εκσυγχρονισμός της τελωνειακής ένωσης, ο διάλογος για τη βίζα, η διαχείριση των συνόρων, η ενέργεια και νέες υψηλού επιπέδου επαφές πριν από το τέλος του έτους (MFA Türkiye).

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν πρόσθεσε το πιο φορτισμένο πολιτικά αίτημα: την ένταξη της Τουρκίας στις ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες, μεταξύ αυτών και στο SAFE, το νέο χρηματοδοτικό εργαλείο της ΕΕ ύψους 150 δισ. ευρώ για αμυντικές δαπάνες (Marine & Océans/AFP, Council). Η πρόσβαση σε ευρωπαϊκά αμυντικά κεφάλαια είναι το πιο ευαίσθητο σημείο της συζήτησης, επειδή θα κατεύθυνε χρήμα της ΕΕ προς την αμυντική βιομηχανία μιας τρίτης χώρας. Επιπλέον, στο Συμβούλιο, όπου οι αποφάσεις για την άμυνα απαιτούν ομοφωνία, αρκεί μία κυβέρνηση για να μπλοκάρει την απόφαση.

Κάθε αίτημα έχει διαφορετικό θεσμικό «κλείδωμα». Η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης χρειάζεται διαπραγματευτική εντολή από το Συμβούλιο· η Ευρωπαϊκή Επιτροπή την είχε προτείνει ήδη από το 2016, αλλά το Συμβούλιο δεν την ενέκρινε ποτέ (EU trade policy). Η ελεύθερη μετακίνηση χωρίς βίζα εξαρτάται από την εκπλήρωση κριτηρίων που έχουν τεθεί εδώ και χρόνια (Commission). Αντιθέτως, οι τεχνικοί διάλογοι για το μεταναστευτικό ή το εμπόριο μπορούν να ξαναρχίσουν με πολύ μικρότερο πολιτικό κόστος.

Ποιος μπορεί να μπλοκάρει τι

Η Κύπρος και η Ελλάδα θέλουν κάθε ευρωτουρκικό βήμα να συνδέεται με πρόοδο στο Κυπριακό. Ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα συμφώνησαν ότι οι σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας δεν μπορούν να προχωρούν αποκομμένες από το Κυπριακό (Cyprus Mail). Ο υφυπουργός Εξωτερικών Τάσος Χατζηβασιλείου έθεσε την ελληνική κόκκινη γραμμή: δεν νοείται πρόσβαση σε ευρωπαϊκή αμυντική χρηματοδότηση για χώρα που διατηρεί casus belli, δηλαδή μόνιμη απειλή πολέμου για την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων, εναντίον κράτους-μέλους της ΕΕ και κατέχει τμήμα του εδάφους του (Proto Thema). Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπογράμμισε τον «απόλυτο συντονισμό» Αθήνας και Λευκωσίας (Newsit).

Η δυνατότητα πίεσης Αθήνας και Λευκωσίας είναι πραγματική, αλλά δεν είναι ίδια σε όλους τους φακέλους. Στην τελωνειακή ένωση και στην πρόσβαση σε αμυντικά εργαλεία, μπορούν να μπλοκάρουν αποφάσεις στο Συμβούλιο. Στην επεξεργασία θεωρήσεων, στον εμπορικό διάλογο και στη συνεργασία για τη μετανάστευση, δεν μπορούν να κλείσουν κάθε δίαυλο.

Σε αυτό το κενό κινούνται άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Πριν από την επίσκεψη στην Άγκυρα, η Κάλας χαρακτήρισε την Τουρκία «βασικό εταίρο στην ασφάλεια, τη μετανάστευση και την ενέργεια» (Euronews). Η Τζόρτζια Μελόνι συζήτησε με τον Ερντογάν το μεταναστευτικό και τη Λιβύη πριν από τη σύνοδο του ΝΑΤΟ, ενώ ιταλικά δημοσιεύματα εμφάνισαν τη Ρώμη να προτιμά πιο ευέλικτες ρυθμίσεις αντί για αυστηρά χρονοδιαγράμματα δεμένα με το Κυπριακό (Il Tempo). Η Βουλγαρία, της οποίας τα χερσαία σύνορα με την Τουρκία έγιναν από τον Ιανουάριο του 2025 πλήρες εξωτερικό σύνορο της Σένγκεν, χρειάζεται τη συνεργασία της Άγκυρας στη μετανάστευση και στις μεταφορές (Council).

Οι κυβερνήσεις αυτές δεν υιοθετούν τη θέση της Άγκυρας στο Κυπριακό. Χρειάζονται όμως την Τουρκία στο μεταναστευτικό, στην ενέργεια ή στις μεταφορές και γι’ αυτό αντιστέκονται στην ιδέα ότι κάθε ευρωτουρκικός φάκελος πρέπει να παγώσει μέχρι να υπάρξει κυπριακή πρόοδος.

Πριν από τη συνάντηση του ΟΗΕ

Η σχεδιαζόμενη θερινή συνάντηση υπό την αιγίδα του ΟΗΕ θα έφερνε στο ίδιο τραπέζι τους δύο ηγέτες της Κύπρου, μαζί με την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο, ώστε να δοκιμαστεί αν μπορούν να ξαναρχίσουν επίσημες διαπραγματεύσεις. Η τελευταία απόπειρα, στο Κραν Μοντανά το 2017, κατέρρευσε (UN report S/2017/814, Cyprus Mail). Η βασική διαφορά δεν έχει μετακινηθεί: η ελληνοκυπριακή πλευρά επιμένει στη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, ενώ η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή πλευρά προωθούν την κυριαρχική ισότητα ή ένα πλαίσιο δύο κρατών. Η αναβληθείσα συνάντηση της Ολγκίν στις Βρυξέλλες, που αναμένεται στα μέσα Ιουλίου, έχει στόχο να προετοιμάσει το έδαφος.

Η διατύπωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, του οργάνου όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων καθορίζουν τη στρατηγική κατεύθυνση της ΕΕ, προβλέπει ότι οι ευρωτουρκικές σχέσεις μπορούν να προχωρούν με τρόπο «σταδιακό, αναλογικό και αναστρέψιμο», με το Κυπριακό εντός του πλαισίου (European Council). Η φράση αυτή σχεδιάστηκε για να κρατήσει μαζί τις δύο ευρωπαϊκές γραμμές: εκείνη που θέλει αυστηρή αιρεσιμότητα και εκείνη που επιδιώκει πρακτική συνεργασία με την Άγκυρα. Μέχρι στιγμής, η ΕΕ μπορεί να διατηρεί το Κυπριακό στη φόρμουλα των συμπερασμάτων. Στην πράξη όμως μόνο ορισμένα κομμάτια της σχέσης μπορούν να μπλοκαριστούν, και η Τουρκία ποντάρει ακριβώς σε όσα δεν σταματούν εύκολα.