Η Κύπρος φρενάρει την Τουρκία στην ΕΕ

Η Μαρία Άνχελα Ολγκίν Κουεγιάρ, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Κολομβίας και σήμερα απεσταλμένη του ΟΗΕ, κινείται εδώ και μήνες ανάμεσα στη Λευκωσία, την Άγκυρα, την Αθήνα και τη Νέα Υόρκη. Η αποστολή της ακούγεται περιορισμένη: να συμφωνήσουν οι δύο πλευρές της Κύπρου σε ένα σχήμα επανέναρξης συνομιλιών. Λύση δεν διαφαίνεται. Η διαμεσολάβηση, όμως, έχει γίνει δοκιμασία για το ποιος καθορίζει τους όρους της σχέσης της Ευρώπης με την Τουρκία, καθώς ορισμένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά ζητούμενα της Άγκυρας παραμένουν πολιτικά δεμένα με την πρόοδο στο Κυπριακό (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Yeni Safak).

Η πραγματική ανησυχία στην Αθήνα και στη Λευκωσία αφορά τη σειρά των πραγμάτων. Η Ευρώπη χρειάζεται την Τουρκία για το ΝΑΤΟ, τη διαχείριση του μεταναστευτικού και την περιφερειακή σταθερότητα. Ο φόβος είναι ότι οι μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα δώσουν πρώτα στην Άγκυρα εμπορικές και αμυντικές διευκολύνσεις και στη συνέχεια θα πιέσουν την Ελλάδα και την Κύπρο να αποδεχθούν όποιο πλαίσιο λύσης προκύψει. Η διαδικασία της Ολγκίν υποτίθεται ότι λειτουργεί ως ανάχωμα σε αυτό το ενδεχόμενο, κρατώντας ζωντανή μια αξιόπιστη διαδικασία υπό τον ΟΗΕ, ώστε η Κύπρος να μπορεί να υποστηρίζει ότι τα ανταλλάγματα πρέπει να περιμένουν.

Τα ευρωπαϊκά κέρδη της Τουρκίας περνούν ακόμη από την Κύπρο

Η ίδια η ΕΕ έχει ενσωματώσει αυτή τη σύνδεση στις αποφάσεις της. Τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, τόσο του 2020 όσο και του 2024, συνδέουν οποιαδήποτε αναβάθμιση των σχέσεων με την Τουρκία με την αποκλιμάκωση στην Ανατολική Μεσόγειο και με εποικοδομητική στάση στο Κυπριακό (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Δύο παραδείγματα δείχνουν πώς λειτουργεί ο μηχανισμός. Η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης χρειάζεται έγκριση από τα κράτη-μέλη στο Συμβούλιο της ΕΕ, όπου ψηφίζουν οι κυβερνήσεις, και η Κύπρος μπορεί να αυξήσει το πολιτικό κόστος μιας τέτοιας εξουσιοδότησης. Η απαλλαγή των Τούρκων πολιτών από την υποχρέωση θεώρησης εισόδου περνά από διαδικασία τεχνικών κριτηρίων που ελέγχει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αλλά η πολιτική βούληση στο Συμβούλιο εξακολουθεί να μετρά (έκθεση της Επιτροπής για την Τουρκία).

Η Κύπρος δεν μπορεί νομικά να μπλοκάρει κάθε φάκελο που αφορά την Τουρκία. Ως κράτος-μέλος της ΕΕ, όμως, μπορεί να κάνει κάθε τέτοιο φάκελο πολιτικά ακριβό. Η Ελλάδα στηρίζει αυτή τη γραμμή. Ο Κύπριος υπουργός Εξωτερικών Κωνσταντίνος Κόμπος έχει δηλώσει ότι η απελευθέρωση των θεωρήσεων, η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης και η ευρύτερη σχέση με την Τουρκία πρέπει να παραμείνουν συνδεδεμένες με τις υποχρεώσεις της Άγκυρας στο νησί (Πρώτο Θέμα).

Δεν αντιμετωπίζουν όλες οι πρωτεύουσες αυτή τη σύνδεση ως αδιαπέραστο όριο. Αρκετές μεγάλες κυβερνήσεις θέλουν περιθώριο συνεργασίας με την Τουρκία στο εμπόριο, τη μετανάστευση και την ασφάλεια, χωρίς να περιμένουν τα αποτελέσματα της Ολγκίν. Η Γαλλία θέλει να διατηρηθεί η αιρεσιμότητα, αλλά ασφαλίζει τη θέση της και μέσα από διμερείς αμυντικούς δεσμούς με την ίδια την Κύπρο, υπογράφοντας συμφωνίες συνεργασίας που, σύμφωνα με δημοσιεύματα, φθάνουν περίπου τα 800 εκατ. ευρώ και συνδέονται με τον νέο ευρωπαϊκό μηχανισμό αμυντικών δανείων, ο οποίος χρηματοδοτεί στρατιωτικά έργα στα κράτη-μέλη (Cyprus Mail, Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Οι κυβερνήσεις αυτές στηρίζουν τυπικά την Κύπρο. Δεν θέλουν, όμως, να μπορεί η Λευκωσία να παγώνει κάθε τουρκικό φάκελο.

Το νησί ως μοχλός πίεσης και ως περιουσιακό στοιχείο

Εδώ η αντίφαση γίνεται καθαρότερη. Η Κύπρος είναι ταυτόχρονα μια άλυτη σύγκρουση που εμποδίζει την ευρωτουρκική εμβάθυνση και ένας στρατιωτικός κόμβος στον οποίο η ΕΕ επενδύει ενεργά. Η Λευκωσία υπέγραψε συμφωνία δανείου 1,18 δισ. ευρώ μέσω του ίδιου ευρωπαϊκού αμυντικού μηχανισμού, τοποθετώντας τον εαυτό της ως βάση υποστήριξης για διαχείριση κρίσεων και αμυντικοβιομηχανική συνεργασία (ΚΥΠΕ). Τα ευρωπαϊκά αμυντικά κεφάλαια κάνουν την Κύπρο χρησιμότερη για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Αυτό δυσκολεύει την παράκαμψή της, αλλά δίνει και σε άλλες πρωτεύουσες λόγο να κρατούν ανοικτούς τους διαύλους με την Τουρκία για τους ίδιους στρατηγικούς σκοπούς.

Η άρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει την Κυπριακή Δημοκρατία δεν περιορίζεται στις συνομιλίες για τη λύση, αλλά περνά και σε συνηθισμένα διεθνή φόρα. Η ΕΕ επέπληξε πρόσφατα την Άγκυρα επειδή απέκλεισε την Κύπρο από τις προετοιμασίες για την 31η Διάσκεψη των Μερών για το κλίμα (Reuters μέσω Straits Times). Οι ίδιες, όμως, πρωτεύουσες που υπερασπίζονται εκεί την Κύπρο δεν θέλουν να της επιτρέψουν να μπλοκάρει αμυντικές συνεργασίες με έναν σύμμαχο στο ΝΑΤΟ τον οποίο θεωρούν αναγκαίο.

Στην ουσία του Κυπριακού, η τουρκική θέση είναι το μεγαλύτερο χάσμα. Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας είπε στην Ολγκίν ότι η Άγκυρα στηρίζει λύση δύο κρατών και ζητά αναγνώριση της κυρίαρχης ισότητας των Τουρκοκυπρίων, θέση πολύ μακριά από το πάγιο πλαίσιο του ΟΗΕ για ομοσπονδιακή διευθέτηση (Yeni Safak). Οι αναφορές σε πιθανά στοιχεία λύσης, όπως μια «χαλαρή ομοσπονδία», επιστροφές εδαφών ή απευθείας εμπόριο για τους Τουρκοκυπρίους, δεν έχουν επίσημη στήριξη από καμία πλευρά και πρέπει να διαβάζονται ως δοκιμαστικά σενάρια (Kibris Postasi).

Κύπριοι αξιωματούχοι λένε ότι η Ολγκίν συνεχίζει να εργάζεται με τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες για τη σύγκληση συνάντησης «5+1», δηλαδή των δύο κυπριακών πλευρών, της Ελλάδας, της Τουρκίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, μαζί με τον ΟΗΕ, πιθανώς στα τέλη Ιουλίου ή στις αρχές Αυγούστου (Philenews, ΟΗΕ). Η Ολγκίν μπορεί να φέρει αυτό το τραπέζι σε λειτουργία. Δεν μπορεί να υποχρεώσει τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες να αντιμετωπίσουν την πρόοδο στο Κυπριακό ως τίμημα για την κανονική συναλλαγή με την Τουρκία.