Ο αγωγός της Τουρκίας πιέζει την Κύπρο

Στις 10 Ιουλίου, η Τουρκία και οι αρχές του βόρειου τμήματος της Κύπρου, τις οποίες αναγνωρίζει μόνο η Άγκυρα και κανένα άλλο κράτος-μέλος του ΟΗΕ ή της ΕΕ, υπέγραψαν συμφωνία για υποθαλάσσιο αγωγό φυσικού αερίου που θα συνδέει την τουρκική ενδοχώρα με τα κατεχόμενα (Cyprus Mail, Deutschlandfunk). Τέσσερις ημέρες αργότερα, οι υπουργοί Εξωτερικών της ΕΕ κάλεσαν την Τουρκία να σεβαστεί την κυριαρχία κράτους-μέλους. Ανάμεσα στο τεχνικό έργο και την ευρωπαϊκή δήλωση βρίσκεται το πραγματικό ερώτημα για την αξιοπιστία της Ένωσης στην Ανατολική Μεσόγειο: αν μπορεί να μετατρέψει τις προειδοποιήσεις της σε κόστος όταν απέναντί της βρίσκεται μια χώρα την οποία ταυτόχρονα χρειάζεται.

Η υποδομή ως πολιτικό τετελεσμένο

Ο άμεσος στόχος είναι απλός: φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια για το βόρειο τμήμα της Κύπρου, με ορίζοντα ολοκλήρωσης γύρω στο 2028. Ο αγωγός, όμως, σχεδιάζεται για αμφίδρομη ροή, δηλαδή το φυσικό αέριο θα μπορούσε στο μέλλον να κινηθεί και από το νησί προς την Τουρκία και από εκεί προς την Ευρώπη (Türkiye Today). Αυτή η τεχνική λεπτομέρεια αλλάζει το νόημα του έργου: δεν πρόκειται μόνο για γραμμή τροφοδοσίας, αλλά για διεκδίκηση ρόλου στο ενεργειακό μέλλον της Κύπρου.

Η Άγκυρα επιχειρεί να παρουσιάσει τα κατεχόμενα ως πιθανό ενεργειακό πέρασμα, μέσα από το οποίο η ενεργειακή πολιτική του νησιού θα περνά από την Τουρκία και όχι από τη διεθνώς αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία (Capital). Ο Τούρκος αντιπρόεδρος Τζεβντέτ Γιλμάζ το χαρακτήρισε «ιστορικό έργο», που δημιουργεί «έναν ακόμη ισχυρό δεσμό» ανάμεσα στην Τουρκία και τον βορρά (Politis).

Με άλλα λόγια, η Άγκυρα μετατρέπει μια μη αναγνωρισμένη πολιτική πραγματικότητα σε φυσική υποδομή. Τα μνημόνια ανατρέπονται ευκολότερα από τους αγωγούς.

Σκληρή γλώσσα χωρίς κόστος

Το υπουργείο Εξωτερικών της Κύπρου καταδίκασε τη συμφωνία ως παράνομη, υπογραμμίζοντας ότι υπογράφηκε κατά τη διάρκεια παράνομης επίσκεψης στα κατεχόμενα (Sigmalive). Ο υπουργός Εξωτερικών Κωνσταντίνος Κόμπος έφερε το θέμα στο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, όπου οι 27 υπουργοί Εξωτερικών διαμορφώνουν τις κοινές θέσεις για τις εξωτερικές σχέσεις, υποστηρίζοντας ότι ο αγωγός θα διέρχεται από θαλάσσιες ζώνες της Κυπριακής Δημοκρατίας χωρίς τη συγκατάθεσή της (Cyprus Mail). Η Ελλάδα στήριξε αυτή τη γραμμή, με την Αθήνα να συνδέει την πρόοδο στα ευρωτουρκικά με τη μη οπισθοδρόμηση στο Κυπριακό (RIK).

Μετά τη συνεδρίαση, η Ύπατη Εκπρόσωπος Κάγια Κάλας δήλωσε ότι η Τουρκία οφείλει να σέβεται την κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα όλων των κρατών-μελών της ΕΕ (EEAS). Η διατύπωση ήταν σαφής. Δεν συνοδεύτηκε από μέτρο.

Η στάση των μεγάλων ευρωπαϊκών πρωτευουσών ακολουθεί γνώριμες γραμμές. Η Γερμανία αναγνωρίζει μόνο την Κυπριακή Δημοκρατία, αλλά αντιμετωπίζει την Άγκυρα ως αναγκαίο συνομιλητή για τη συνοχή του ΝΑΤΟ, τη διαχείριση του μεταναστευτικού και την ενεργειακή συνεργασία. Η πρόσφατη επαφή του καγκελαρίου Μερτς με την Άγκυρα έδωσε βάρος στην ενότητα της Συμμαχίας, όχι στην Κύπρο (Bundesregierung).

Η Ιταλία έχει άμεση βιομηχανική έκθεση μέσω των δραστηριοτήτων της ΕΝΙ γύρω από τα κυπριακά ύδατα, όμως από τα διαθέσιμα δημόσια στοιχεία δεν προκύπτει δήλωση της ιταλικής κυβέρνησης για τον συγκεκριμένο αγωγό (Formiche). Η Γαλλία, από την πλευρά της, επιβεβαίωσε ότι συνεχίζονται οι τεχνικές εργασίες με την Τουρκία για το αντιαεροπορικό σύστημα SAMP/T, στέλνοντας μήνυμα ότι οι αμυντικοβιομηχανικές σχέσεις προηγούνται μιας μετωπικής σύγκρουσης στην Ανατολική Μεσόγειο (Zonebourse).

Το χάσμα ανάμεσα στα εργαλεία και τη βούληση

Η ΕΕ διαθέτει εργαλεία. Το 2019, το Συμβούλιο δημιούργησε ειδικό πλαίσιο κυρώσεων για τις μη εγκεκριμένες τουρκικές γεωτρήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο (Council, Eur-Lex). Τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου περιγράφουν την επαναπροσέγγιση ΕΕ-Τουρκίας ως «σταδιακή, αναλογική και αναστρέψιμη», δίνοντας στην Κύπρο πολιτικό έρεισμα για να καθυστερήσει οφέλη που αφορούν το εμπόριο, τις θεωρήσεις εισόδου ή την τελωνειακή ένωση (European Council). Οι Βρυξέλλες διόρισαν πρόσφατα ειδικό απεσταλμένο για την Κύπρο, δείχνοντας ότι θέλουν να κρατήσουν ανοιχτό ένα διπλωματικό παράθυρο (Le Figaro).

Το πρόβλημα είναι πολιτικό. Οι αποφάσεις της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας απαιτούν ομοφωνία, άρα ένα μόνο κράτος μπορεί να μπλοκάρει την κίνηση. Στο διαθέσιμο δημόσιο αρχείο δεν υπάρχει πρόταση κυρώσεων, ούτε δημοσιευμένος χάρτης της διαδρομής που θα δείχνει ποιες θαλάσσιες ζώνες θα διασχίζει ο αγωγός, ούτε ένδειξη ότι το Βερολίνο, το Παρίσι ή η Ρώμη είναι έτοιμα να επιβάλουν κόστος στην Τουρκία για την αγνόηση της Κύπρου.

Το μοτίβο είναι γνώριμο από άλλες δοκιμασίες ευρωπαϊκής κυριαρχίας: η Ένωση υπερασπίζεται την αρχή και στη συνέχεια απομονώνει την πράξη από τις υπόλοιπες σχέσεις της. Η Κύπρος και η Ελλάδα κρατούν τη γραμμή. Οι μεγαλύτερες πρωτεύουσες συμφωνούν λεκτικά και διατηρούν ανοιχτούς τους στρατηγικούς διαύλους με την Άγκυρα. Έτσι, η ευρωπαϊκή εγγύηση προς την Κύπρο παραμένει δήλωση και όχι μοχλός πίεσης. Το αν θα γίνει κάτι που η Τουρκία θα αισθανθεί στην πράξη εξαρτάται κυρίως από το Βερολίνο, το Παρίσι και τη Ρώμη. Καμία από τις τρεις πρωτεύουσες δεν έχει δώσει ακόμη απάντηση.