Τουρκικά F-16 παρενόχλησαν υπουργούς της ΕΕ

Το βράδυ της 7ης Ιουνίου, δύο τουρκικά F-16 απογειώθηκαν από αεροδρόμιο που δεν αναγνωρίζεται διεθνώς και παρακολούθησαν τα αεροσκάφη που μετέφεραν τους υπουργούς Άμυνας της Ελλάδας, της Γαλλίας και της Ολλανδίας προς συνεδρίαση της ΕΕ για την ευρωπαϊκή αμοιβαία άμυνα. Παρεμβολές στις ραδιοεπικοινωνίες από την τουρκοκρατούμενη ζώνη δυσχέραναν την επικοινωνία των πληρωμάτων με τα πιλοτήρια. Και τα τρία αεροσκάφη προσγειώθηκαν με ασφάλεια στη Λάρνακα. Το επόμενο πρωί, οι υπουργοί κάθισαν στο τραπέζι για να συζητήσουν πώς θα προστατεύεται η Ευρώπη. Καμία από τις κυβερνήσεις τους δεν αναγνώρισε δημοσίως τι είχε συμβεί λίγες ώρες νωρίτερα στον ουρανό πάνω από την Κύπρο.

Το επεισόδιο και η σιωπή

Το υπουργείο Άμυνας της Κυπριακής Δημοκρατίας κατέγραψε την παρενόχληση σε δύο φάσεις: στις 19:14 τοπική ώρα εναντίον των γαλλικών και ολλανδικών αεροσκαφών και στις 19:51 εναντίον του ελληνικού στρατιωτικού αεροσκάφους (Protothema, Newsit). Οι μεταδόσεις προήλθαν από το αεροδρόμιο της Τύμπου, στα κατεχόμενα, το οποίο λειτουργεί χωρίς αναγνώριση από τον Διεθνή Οργανισμό Πολιτικής Αεροπορίας, τον οργανισμό του ΟΗΕ που ρυθμίζει την πολιτική αεροπορία. Τα δύο F-16 ακολούθησαν από απόσταση τις υπουργικές πτήσεις, χωρίς να προσεγγίσουν επικίνδυνα.

Η Ελλάδα κατέγραψε το περιστατικό μέσω των επίσημων διαύλων. Η Γαλλία, η Ολλανδία, η Πολωνία, η Βουλγαρία, η Ιρλανδία, η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ Κάγια Κάλας και ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε δεν εξέδωσαν δημόσια δήλωση (ανακοίνωση προς τα μέσα της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης — δεν εντοπίστηκε καταδίκη στα κείμενα μετά τη συνεδρίαση). Κάθε πλευρά έχει τη δική της διμερή εξάρτηση από την Τουρκία: εξοπλιστικά συμβόλαια, συντονισμό στο ΝΑΤΟ, διαχείριση του μεταναστευτικού, ενεργειακές διαδρομές.

Λίγες ημέρες νωρίτερα, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης, δηλαδή ο βραχίονας εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, είχε εκδώσει επίσημη δήλωση καταδικάζοντας τη Μόσχα για «απερίσκεπτη παραβίαση του εναέριου χώρου της ΕΕ» (Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης). Όταν η Τουρκία παρενοχλεί τα αεροσκάφη τριών υπουργών της ΕΕ που μεταβαίνουν σε επίσημη αμυντική σύνοδο της ίδιας της Ένωσης, ο θεσμός σιωπά.

Το διπλό παιχνίδι της Γαλλίας

Το βασικό αποτέλεσμα της συνάντησης έκανε την αντίφαση πιο καθαρή. Λίγες ώρες μετά την παρενόχληση, η Γαλλίδα υπουργός Άμυνας Κατρίν Βοτρέν υπέγραψε με την Κύπρο Συμφωνία Καθεστώτος Δυνάμεων, η οποία επιτρέπει την ανάπτυξη γαλλικών στρατευμάτων στο νησί για «ανθρωπιστικούς σκοπούς» και δημιουργεί πλαίσιο για κοινές ασκήσεις, ανταλλαγή πληροφοριών και ναυτική συνεργασία (Cyprus Mail).

Την ίδια στιγμή, η Γαλλία διαπραγματεύεται με την Τουρκία τη συμπαραγωγή του αντιαεροπορικού συστήματος SAMP/T, ενώ μόλις υπεγράφη συνεργασία ανάμεσα στη Safran και την Baykar, την τουρκική εταιρεία κατασκευής drones της οποίας τα TB2 χρησιμοποιούνται σε τουρκικές στρατιωτικές επιχειρήσεις (Opex360, Intelligence Online). Το Παρίσι εξοπλίζει την Τουρκία και εγγυάται την ασφάλεια της χώρας που η Τουρκία απειλεί. Κανένας Γάλλος βουλευτής δεν έχει επιβάλει δημόσιο λογαριασμό για αυτή την αντίφαση.

Ο υπολογισμός της Τουρκίας

Η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την παρενόχληση. Μέσα ενημέρωσης που κινούνται κοντά στην τουρκική κρατική γραμμή παρουσιάζουν τη γενικότερη κατάσταση ως αμυντική στάση: η Τουρκία, γράφουν, «παρακολουθεί στενά και προσεκτικά τις πρόσφατες δραστηριότητες εξοπλισμού» της Ελλάδας και της Κύπρου (Daily Sabah). Στην τουρκική ανάγνωση, το αεροδρόμιο της Τύμπου ανήκει στην αυτοανακηρυχθείσα «Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου». Οι ραδιοκλήσεις από τον πύργο δεν είναι παρενόχληση, αλλά άσκηση κυριαρχίας.

Ο χρόνος δεν ήταν τυχαίος. Η Τουρκία είχε ήδη αυξήσει την αμυντική της χρηματοδότηση προς τη βόρεια Κύπρο στα 9,65 δισ. λίρες, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο 47 τοις εκατό του συνολικού πακέτου βοήθειας προς τα κατεχόμενα (Nordic Monitor). Το σχέδιο νόμου για τις Περιοχές Θαλάσσιας Δικαιοδοσίας, εφόσον εγκριθεί, θα ενσωματώσει τη «Γαλάζια Πατρίδα» στη νομοθεσία, μετατρέποντας τις τουρκικές διεκδικήσεις στον αέρα και στη θάλασσα από πολιτικές επιλογές σε νομικές υποχρεώσεις.

Το τεστ αμοιβαίας άμυνας που κανείς δεν ονομάζει

Οι υπουργοί Άμυνας της ΕΕ δεν μπορούν συλλογικά να ονομάσουν την παρενόχληση που υπέστησαν καθ’ οδόν προς τη δική τους συνεδρίαση για τη συλλογική άμυνα. Συγκεντρώθηκαν στη Λευκωσία για να συζητήσουν πώς θα εφαρμοστεί στην πράξη το άρθρο 42 παράγραφος 7, η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ, η οποία υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να συνδράμουν ένα άλλο κράτος-μέλος εάν δεχθεί επίθεση. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων έχει αξιολογήσει τη ρήτρα ως «νομικά σημαντική αλλά επιχειρησιακά ελλιπή», χωρίς δομή διοίκησης, χωρίς προαποφασισμένη αντίδραση και χωρίς διαδικασία κλιμάκωσης (ECFR). Η Κύπρος, που ασκεί την εκ περιτροπής προεδρία της ΕΕ, πίεσε για συγκεκριμένους μηχανισμούς εφαρμογής.

Το άρθρο 42 παράγραφος 7 υπόσχεται αλληλεγγύη. Ο εναέριος χώρος πάνω από τη Λευκωσία έδειξε την απουσία της. Όσο οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν μπορούν να αναγνωρίσουν μια πρόκληση εναντίον των δικών τους υπουργών χωρίς πρώτα να υπολογίσουν το διμερές κόστος, η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας παραμένει κείμενο σε χαρτί. Δοκιμασμένη και άδεια, πριν ακόμη αρχίσει οποιοσδήποτε πόλεμος.