Τουρκικά F-16 σκιάζουν υπουργούς στη Λευκωσία

Δύο τουρκικά F-16 απογειώθηκαν το βράδυ της 7ης Ιουνίου από τα κατεχόμενα της βόρειας Κύπρου και παρακολούθησαν, από απόσταση, κυβερνητικά αεροσκάφη που μετέφεραν προς τη Λευκωσία τους υπουργούς Άμυνας της Ελλάδας, της Γαλλίας και της Ολλανδίας. Τα μαχητικά δεν πλησίασαν σε απόσταση αναχαίτισης, την ίδια ώρα όμως οι ελεγκτές του αεροδρομίου της Τύμπου μετέδιδαν οδηγίες μέσω ασυρμάτου προς τα εισερχόμενα αεροσκάφη, προκαλώντας παρεμβολές στις επικοινωνίες τους (iefimerida.gr, Euronews). Η Τύμπου δεν αναγνωρίζεται από τον Διεθνή Οργανισμό Πολιτικής Αεροπορίας, τον οργανισμό του ΟΗΕ για την πολιτική αεροπλοΐα, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν τη θεωρούν νόμιμο σημείο εισόδου στην Κυπριακή Δημοκρατία. Και τα τρία αεροσκάφη προσγειώθηκαν με ασφάλεια.

Οι υπουργοί μετέβαιναν σε άτυπη σύνοδο Άμυνας της ΕΕ, την οποία φιλοξενούσε η Κύπρος, καθώς ασκεί έως το τέλος Ιουνίου την εκ περιτροπής προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, δηλαδή του οργάνου όπου οι εθνικές κυβερνήσεις καθορίζουν τις πολιτικές προτεραιότητες της Ένωσης. Στην ημερήσια διάταξη βρίσκονταν η στήριξη προς την Ουκρανία, η θαλάσσια ασφάλεια και μια νέα αμυντική συμφωνία Γαλλίας-Κύπρου, η οποία δημιουργεί μόνιμο νομικό πλαίσιο για γαλλικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στο νησί (La Croix).

Η συμφωνία που ήθελε να μπλοκάρει η Άγκυρα

Η συμφωνία αυτή, γνωστή ως Συμφωνία Καθεστώτος Δυνάμεων, υπογράφηκε την επομένη από τη Γαλλίδα υπουργό Άμυνας Κατρίν Βοτρέν και τον Κύπριο ομόλογό της Βασίλη Πάλμα. Μετατρέπει τη μέχρι τώρα κατά περίπτωση γαλλική στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο σε οργανωμένη σχέση: κοινές ασκήσεις, πρόσβαση σε υποδομές διοικητικής μέριμνας, ανταλλαγή αμυντικής τεχνολογίας και δικαιώματα ανάπτυξης δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο (Cyprus Mail). Στην πράξη, η Κύπρος γίνεται προωθημένο γαλλικό σημείο στήριξης, επιτρέποντας αναπτύξεις στρατευμάτων χωρίς νέα διαπραγμάτευση κάθε φορά.

Ο Τουρκοκύπριος πρωθυπουργός Ουνάλ Ουστέλ απέρριψε αμέσως τη συμφωνία, χαρακτηρίζοντάς την απειλή για την «εύθραυστη ισορροπία» στην περιοχή (Daily Sabah). Η Άγκυρα αρνήθηκε ότι υπήρξε παρενόχληση, υποστηρίζοντας πως τα ευρωπαϊκά αεροσκάφη παραβίασαν τον εναέριο χώρο της αυτοαποκαλούμενης «Τουρκικής Δημοκρατίας Βόρειας Κύπρου», ενός μορφώματος που δεν αναγνωρίζεται από κανένα κράτος πλην της Τουρκίας. Τα F-16, σύμφωνα με την τουρκική εκδοχή, αποτέλεσαν «προληπτικό μέτρο». Ο χρόνος της κίνησης όμως έδινε διαφορετικό μήνυμα: η παρακολούθηση του αεροσκάφους της Γαλλίδας υπουργού λίγες ώρες πριν υπογράψει στρατιωτική συμφωνία στο νησί έδειξε ότι η Άγκυρα αντιμετωπίζει ως κόκκινη γραμμή κάθε μόνιμο δυτικό στρατιωτικό αποτύπωμα στην Κύπρο.

Γιατί οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να απαντήσουν

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δήλωσε ότι «εξετάζει» το περιστατικό. Η Κάγια Κάλας, ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για την Εξωτερική Πολιτική, δηλαδή η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, δεν έκανε δημόσια δήλωση.

Η απουσία αντίδρασης δεν είναι αίνιγμα, αλλά αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική. Κάθε δεσμευτική απόφαση στο πλαίσιο της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας απαιτεί ομοφωνία, άρα τη συμφωνία και των 27 κρατών-μελών, με κάθε μία κυβέρνηση να έχει δικαίωμα να μπλοκάρει. Η Ουγγαρία, που διατηρεί στενούς δεσμούς με την Άγκυρα, έχει επανειλημμένα ασκήσει βέτο σε μέτρα επικριτικά προς την Τουρκία. Άλλα κράτη-μέλη έχουν αμυντικές και βιομηχανικές σχέσεις με Τούρκους προμηθευτές, γεγονός που καθιστά μια ευθεία αντιπαράθεση λιγότερο ελκυστική επιλογή (Modern War Institute). Η Κάλας δεν μπορεί να καταδικάσει την Τουρκία χωρίς να ανοίξει μια διαδικασία συναίνεσης που γνωρίζει ότι δύσκολα θα καταλήξει.

Η Γαλλία κινείται διμερώς

Το Παρίσι έχει βγάλει το δικό του συμπέρασμα. Αντί να επιδιώκει συναίνεση στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, την οποία η Ουγγαρία μπορεί να μπλοκάρει, η Γαλλία χτίζει δίκτυο διμερών συμφωνιών για το καθεστώς των δυνάμεών της με την Κύπρο, την Ελλάδα, τη Ρουμανία και την Πολωνία. Οι συμφωνίες αυτές δεν χρειάζονται ευρωπαϊκή ψηφοφορία. Κανένα κράτος-μέλος δεν μπορεί να τις σταματήσει. Η συμφωνία της Λευκωσίας είναι ο τελευταίος κρίκος σε μια αλυσίδα που παρακάμπτει πλήρως τις Βρυξέλλες.

Η Βοτρέν δεν καταδίκασε δημοσίως την παρενόχληση του δικού της αεροσκάφους. Το ίδιο έπραξε και ο Ολλανδός υπουργός. Μόνο ο Νίκος Δένδιας ενημέρωσε επισήμως τους Ευρωπαίους ομολόγους του στη σύνοδο (Euronews). Κάθε κυβέρνηση που σιωπά διαχειρίζεται τη δική της διμερή σχέση με την Τουρκία, αποφεύγοντας μια σύγκρουση που θα μπορούσε να επηρεάσει αμυντικά συμβόλαια, νατοϊκές διευκολύνσεις ή τη συνεργασία στο μεταναστευτικό.

Η Κύπρος σχεδιάζει να υποβάλει επίσημες καταγγελίες στην Κάλας και στον Διεθνή Οργανισμό Πολιτικής Αεροπορίας (Philenews). Το αν αυτές θα οδηγήσουν σε κάτι περισσότερο από μια τυπική καταγραφή εξαρτάται από το αν κάποιο κράτος-μέλος θα πιέσει για δήλωση του Συμβουλίου και από το αν η Ουγγαρία θα την επιτρέψει. Η ευρωπαϊκή φιλοδοξία της «στρατηγικής αυτονομίας» προϋποθέτει ότι η Ένωση μπορεί να υπερασπίζεται τα συμφέροντά της χωρίς αμερικανική κάλυψη. Στις 7 Ιουνίου δεν κατάφερε ούτε να εκδώσει δήλωση για τα αεροσκάφη των ίδιων των υπουργών της.