Δώδεκα χώρες ζητούν μεγαλύτερο ταμείο άνθρακα

Η Πολωνία ετοιμάζεται από νωρίς για την επόμενη διαπραγμάτευση γύρω από τα χρήματα της ευρωπαϊκής πράσινης μετάβασης. Δώδεκα κυβερνήσεις ζητούν να διατηρηθεί και να ενισχυθεί μετά το 2030 το Ταμείο Εκσυγχρονισμού, με την Πολωνία, την Τσεχία, τη Ρουμανία, την Ελλάδα και άλλες χώρες, κυρίως χαμηλότερου εισοδήματος ή με μεγαλύτερη έκθεση στον άνθρακα, να στηρίζουν την πρωτοβουλία (Bankier, Reuters μέσω Investing.com). Η ουσία της σύγκρουσης είναι απλή: ποιος παίρνει τα έσοδα που συγκεντρώνει η Ευρώπη όταν χρεώνει τις επιχειρήσεις για τη ρύπανση.

Πώς η ρύπανση γίνεται δημόσιο χρήμα

Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, το ΣΕΔΕ, υποχρεώνει τις επιχειρήσεις να διαθέτουν δικαιώματα για τις εκπομπές τους, βάσει της Οδηγίας 2003/87/ΕΚ. Με απλά λόγια, η τιμολόγηση του άνθρακα αυξάνει το κόστος της ρύπανσης και οι δημοπρασίες μετατρέπουν μέρος αυτού του κόστους σε δημόσια έσοδα.

Το Ταμείο Εκσυγχρονισμού ανακυκλώνει ένα τμήμα αυτών των εσόδων σε δίκτυα ενέργειας, έργα εξοικονόμησης, καθαρότερη ηλεκτροπαραγωγή και βιομηχανικές αναβαθμίσεις σε χώρες με μεγαλύτερες επενδυτικές ανάγκες, σύμφωνα με την περιγραφή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αυτή είναι η συμφωνία που θέλει να παρατείνει η πολωνική συμμαχία: αν το κόστος του άνθρακα επιστρέφει ως νέο ενεργειακό σύστημα, το ΣΕΔΕ μοιάζει δικαιότερο· αν δεν επιστρέφει, οι κυβερνήσεις με παλαιότερες υποδομές μπορούν να το παρουσιάσουν ως καθαρή επιβάρυνση.

Τα ποσά είναι ήδη μεγάλα. Το 2024, οι δημοπρασίες δικαιωμάτων εκπομπών απέφεραν σχεδόν 3 δισ. ευρώ για το Ταμείο Καινοτομίας και πάνω από 6 δισ. ευρώ για το Ταμείο Εκσυγχρονισμού, σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής για τις δημοπρασίες. Το Bankier μετέδωσε ότι η Βαρσοβία αναμένει περίπου 14 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου 60 δισ. ζλότι, από το Ταμείο την περίοδο 2021-2030· γι’ αυτό και η Πολωνία οργανώνεται πριν γραφτούν οι επόμενοι κανόνες (Bankier).

Ποιος προστατεύεται

Η συμμαχία δεν ζητά το ίδιο πράγμα από την οπτική κάθε πρωτεύουσας. Η Πολωνία θέλει μια μεγάλη και προβλέψιμη ροή χρηματοδότησης για την αλλαγή του ηλεκτρικού τομέα. Η Τσεχία έχει πιο άμεση ανησυχία: το κόστος του άνθρακα μπορεί να πιέσει τη θέρμανση, τη βιομηχανία και τους δημόσιους προϋπολογισμούς πριν οι επενδύσεις μειώσουν τον λογαριασμό.

Η διάκριση έχει σημασία για τα νοικοκυριά. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων περιγράφει το Ταμείο Εκσυγχρονισμού ως επενδυτικό εργαλείο για τα κράτη-μέλη, όχι ως μηχανισμό άμεσης αποζημίωσης των πολιτών (ΕΤΕπ). Για τα νοικοκυριά, η εντονότερη πίεση έρχεται από το δεύτερο σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών, που αφορά τα κτίρια και τις οδικές μεταφορές. Τσεχικά δημοσιεύματα επικαλέστηκαν εκτίμηση ότι το νέο σύστημα θα μπορούσε να αυξήσει το μέσο μηνιαίο κόστος ενός τσεχικού νοικοκυριού κατά περίπου 477 κορώνες, ενώ το βασικό δίχτυ προστασίας για τους πολίτες βρίσκεται στο Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, όχι στο Ταμείο Εκσυγχρονισμού (Aktuálně.cz).

Η Ρουμανία δείχνει την πλευρά των υποδομών. Το Digi24 συνέδεσε το επερχόμενο ενεργειακό πρόγραμμα με πάνω από 5.000 MW νέας αιολικής και ηλιακής ισχύος και 3.000 MWh αποθήκευσης, μέσω του σχεδίου ανάκαμψης και του Ταμείου Εκσυγχρονισμού (Digi24). Το δημοσίευμα δεν ξεκαθαρίζει πόσο μέρος έχει χρηματοδοτηθεί, συμβασιοποιηθεί ή απλώς σχεδιαστεί. Δείχνει όμως γιατί τα δίκτυα και η αποθήκευση βρίσκονται στο κέντρο της διαπραγμάτευσης για την περίοδο μετά το 2030.

Το ίδιο δικαίωμα εκπομπής δεν πληρώνει τους πάντες

Η πίεση πάνω στα έσοδα του ΣΕΔΕ είναι ήδη ορατή. Η Επιτροπή ανακοίνωσε ότι ο στόχος των 8 δισ. ευρώ από δημοπρασίες δικαιωμάτων που συνδέονται με το REPowerEU και τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας επιτεύχθηκε μετά την πώληση 111.455.000 δικαιωμάτων, οπότε οι σχετικές δημοπρασίες θα ανασταλούν έως τον Αύγουστο του 2026 (ανακοίνωση της Επιτροπής). Ένα τμήμα των χρημάτων του άνθρακα έχει ήδη χρησιμοποιηθεί για την ανάκαμψη, την ενεργειακή ασφάλεια και τις κλιματικές επενδύσεις.

Γι’ αυτό τα πλουσιότερα κράτη-μέλη βλέπουν τη συζήτηση για το Ταμείο Εκσυγχρονισμού ως μέρος μιας ευρύτερης δημοσιονομικής συμπίεσης. Ο Φρίντριχ Μερτς δήλωσε ότι οι τρέχουσες ιδέες για τον προϋπολογισμό της ΕΕ είναι μη προσιτές και μη ισορροπημένες, προειδοποιώντας ότι θα μπορούσαν να αυξήσουν την ετήσια γερμανική συνεισφορά κατά 15-20 δισ. ευρώ (απομαγνητοφώνηση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης). Ένα μεγαλύτερο Ταμείο Εκσυγχρονισμού δεν θα μετατρεπόταν αυτομάτως σε γερμανική επιταγή. Εντάσσεται όμως στην ίδια συζήτηση: ποιος πληρώνει όταν η άμυνα, η Ουκρανία, η ανταγωνιστικότητα και το κλίμα ζητούν ταυτόχρονα πόρους.

Το ισχυρότερο επιχείρημα της πολωνικής συμμαχίας είναι πρακτικό. Η Ευρώπη δεν μπορεί να συνεχίσει να χρεώνει τον άνθρακα αφήνοντας τα φτωχότερα ενεργειακά συστήματα χωρίς επαρκή χρήματα για να αλλάξουν. Η ισχυρότερη ένσταση είναι εξίσου πρακτική: κάθε δικαίωμα εκπομπής που δεσμεύεται για έναν σκοπό δεν μπορεί ταυτόχρονα να στηρίξει τα νοικοκυριά, τη βιομηχανία, την καινοτομία ή τον προϋπολογισμό της ΕΕ.

Τα κρίσιμα στοιχεία λείπουν ακόμη. Η επιστολή της συμμαχίας δεν έχει δημοσιοποιηθεί στα ρεπορτάζ που επικαλούνται οι σχετικές αναφορές, άρα οι ισχυρισμοί για επιλεξιμότητα της πυρηνικής ενέργειας χρειάζονται προσοχή. Δεν υπάρχει επιβεβαιωμένο κονδύλι για την περίοδο μετά το 2030, ούτε φόρμουλα κατανομής, ούτε αποτύπωση των επενδυτικών κενών ανά χώρα. Η πραγματική δοκιμασία είναι αν οι Βρυξέλλες μπορούν να κρατήσουν πολιτικά αξιόπιστη την τιμολόγηση του άνθρακα χωρίς να μετατρέψουν κάθε δικαίωμα εκπομπής σε μάχη ανάμεσα στη βιομηχανία, τα νοικοκυριά, τα φτωχότερα κράτη και τον προϋπολογισμό της ΕΕ.