Δύο βάσεις, ένας πραγματικός οικοδεσπότης

Η βουλγαρική Βουλή ενέκρινε τη φιλοξενία αμερικανικών αεροσκαφών εναέριου ανεφοδιασμού. Η Κύπρος δεν επέλεξε ποτέ να φιλοξενεί τη βρετανική βάση του Ακρωτηρίου. Και οι δύο εγκαταστάσεις εμφανίζονται τώρα, σύμφωνα με δημοσιεύματα, σε ιρανικά σενάρια πλήγματος. Η διαφορά ανάμεσά τους έχει μεγαλύτερη σημασία από την ίδια την απειλή.

Σύμφωνα με ρεπορτάζ των Financial Times που αναδημοσιεύθηκαν από το Al-Monitor και τη Saudi Gazette, πρόσωπα κοντά στο ιρανικό καθεστώς ανέφεραν ότι οι ιρανικές δυνάμεις είχαν εξετάσει πιθανά πλήγματα εναντίον αμερικανικών ή συμμαχικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων στη νοτιοανατολική Ευρώπη, σε περίπτωση που ο πρόεδρος Τραμπ κλιμάκωνε τον πόλεμο. Δύο σημεία επανέρχονταν σταθερά: η αεροπορική βάση Μπεζμέρ στη Βουλγαρία και η βάση της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας στο Ακρωτήρι της Κύπρου. Καμία από τις πηγές που εξετάστηκαν δεν παρουσίασε επιβεβαιωμένη επιχειρησιακή εντολή ή αποχαρακτηρισμένη εκτίμηση πληροφοριών που να τεκμηριώνει τον ισχυρισμό (Fakti). Πρόκειται για ρεπορτάζ περί σχεδιασμών ανάγκης, όχι για απόδειξη επικείμενης επίθεσης. Παρ’ όλα αυτά, ευρωπαϊκό έδαφος μπήκε στον κατάλογο πιθανών στόχων τρίτης χώρας.

Μπεζμέρ: κίνδυνος με πολιτική έγκριση

Η περίπτωση της Μπεζμέρ είναι πιο καθαρή. Η Εθνοσυνέλευση της Βουλγαρίας ενέκρινε προσωρινή αμερικανική ανάπτυξη: έως οκτώ αεροσκάφη εναέριου ανεφοδιασμού KC-135 και περίπου 250 στελέχη, για την περίοδο από 24 Ιουλίου έως 1 Οκτωβρίου (Stars and Stripes, Demócrata). Η Βουλγαρία είναι σύμμαχος στο ΝΑΤΟ. Ένοπλη επίθεση στη Μπεζμέρ θα ενέπιπτε στο Άρθρο 5, τη ρήτρα συλλογικής άμυνας της Συμμαχίας, σύμφωνα με την οποία επίθεση εναντίον ενός συμμάχου θεωρείται επίθεση εναντίον όλων (NATO).

Ο πολίτης μπορεί να δει ποιος ενέκρινε τον κίνδυνο. Υπήρξε κοινοβουλευτική ψήφος, η ανάπτυξη έχει ημερομηνία λήξης και η στρατιωτική λειτουργία της βάσης έχει δηλωθεί.

Ακρωτήρι: κληρονομημένη έκθεση

Το Ακρωτήρι λειτουργεί με άλλο καθεστώς. Η βάση βρίσκεται μέσα στις Περιοχές Κυρίαρχων Βάσεων του Ηνωμένου Βασιλείου, εδάφη που η Βρετανία διατήρησε όταν η Κύπρος έγινε ανεξάρτητη το 1960 και εξακολουθεί να διοικεί άμεσα (UK Government). Η Κύπρος είναι μέλος της ΕΕ, αλλά όχι σύμμαχος στο ΝΑΤΟ. Οι Συνθήκες της ΕΕ ρυθμίζουν τις περιοχές των βάσεων μέσω ειδικού πρωτοκόλλου, αντιμετωπίζοντάς τες ως χωριστές από το συνήθες κυπριακό έδαφος (EUR-Lex).

Αν το Ακρωτήρι δεχόταν πλήγμα, την κυριαρχική ευθύνη θα την έφερε το Λονδίνο. Η Κύπρος όμως, η χώρα που εκτίθεται γεωγραφικά, δεν θα είχε ούτε έλεγχο της βάσης ούτε άμεση οδό προς τη συλλογική άμυνα του Άρθρου 5.

Σύμφωνα με το Cyprus Mail, drone που θεωρήθηκε ιρανικής κατασκευής και φέρεται να εκτοξεύθηκε από πληρεξούσιο χτύπησε τη βάση τον Μάρτιο. Έκτοτε, το Ηνωμένο Βασίλειο ανέθεσε σύμβαση 800.000 στερλινών για πρόσθετες σειρήνες αεροπορικού συναγερμού γύρω από την περιοχή της βάσης (UK Defence Journal). Πρόκειται για προσαρμογή μετά το γεγονός, όχι για εγγύηση πριν από αυτό.

Η κυπριακή κυβέρνηση είπε σε δημοσιογράφους ότι η Κυπριακή Δημοκρατία «δεν αποτελεί στόχο» και ότι διατηρεί ανοικτούς διαύλους με την Τεχεράνη (Politis). Η θέση αυτή είναι κατανοητή, αλλά αφήνει έξω το κρίσιμο στοιχείο: η εγκατάσταση που καθιστά την Κύπρο σχετική με τον ιρανικό σχεδιασμό δεν ελέγχεται από τη Λευκωσία.

Εκεί όπου η λογοδοσία ήδη διαφέρει

Το ΝΑΤΟ δήλωσε ότι είναι «έτοιμο να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε απειλή», χωρίς να ανακοινώσει νέα ανάπτυξη δυνάμεων ή επίσημη διαβούλευση ασφαλείας συνδεδεμένη με το ρεπορτάζ (Al Jazeera). Ο υπουργός Εσωτερικών της Βουλγαρίας Ιβάν Ντεμερτζίεφ είπε ότι η Σόφια έχει λάβει «όλα τα δυνατά μέτρα» στη Μπεζμέρ, πέραν όσων απαιτούν οι σημερινές εκτιμήσεις απειλής (A News).

Η Γερμανία δείχνει πώς μπορεί να μοιάζει η εποπτεία του κράτους υποδοχής όταν μια κυβέρνηση επιμένει να την ασκεί. Απόφαση του Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου το 2020 έκρινε ότι, όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις παραβιάσεων του διεθνούς δικαίου από αμερικανικές επιχειρήσεις σε γερμανικό έδαφος, το Βερολίνο οφείλει να ερευνά και να πιέζει την Ουάσιγκτον για συμμόρφωση (BVerwG). Τα γερμανικά δικαστήρια μπορούν να υποχρεώσουν την κυβέρνηση να εξετάσει τι συμβαίνει σε βάσεις εντός των συνόρων της. Η Κύπρος δεν μπορεί να κάνει το ίδιο για το Ακρωτήρι, επειδή η βάση δεν βρίσκεται εντός των συνόρων της με επιχειρησιακή έννοια.

Όπως έγραψε το To Brief πριν από δύο εβδομάδες, η απομείωση των αμερικανικών αποθεμάτων όπλων λόγω του πολέμου με το Ιράν έχει ήδη ανοίξει ερωτήματα για το βάθος της αμερικανικής εγγύησης ασφαλείας. Το ερώτημα που αναδύεται τώρα είναι πιο τοπικό. Ο ιρανικός σχεδιασμός ανάγκης μπορεί να μη γίνει ποτέ επιχειρησιακή εντολή. Έχει όμως ήδη δείξει ότι, όταν ξένη στρατιωτική υποδομή εκθέτει Ευρωπαίους πολίτες σε κίνδυνο, οι πολίτες πρέπει να μπορούν να εντοπίσουν ποιος ενέκρινε τη λειτουργία που τους εξέθεσε. Στη Βουλγαρία, ο κίνδυνος εγκρίθηκε πολιτικά. Στην Κύπρο, η έκθεση είναι κληρονομιά μιας διευθέτησης κυριαρχίας την οποία οι περισσότεροι πολίτες δεν μπορούν να αλλάξουν.