Ο απεσταλμένος των ΗΠΑ Jeff Landry ζητά κυρίαρχες στρατιωτικές βάσεις εν μέσω κατάρρευσης της κυβέρνησης της Δανίας

Ο Τζεφ Λάντρι, ειδικός απεσταλμένος του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία, έφθασε αιφνιδιαστικά στο Νουκ στις 17 Μαΐου, δύο ημέρες πριν από το επιχειρηματικό συνέδριο στο οποίο υποτίθεται ότι θα συμμετείχε. Βρήκε τη Δανία χωρίς κυβέρνηση, τη Γροιλανδία χωρίς νόμο ελέγχου ξένων επενδύσεων και την Ευρώπη να προσπαθεί, με καθυστέρηση, να εξασφαλίσει πρόσβαση στα κρίσιμα ορυκτά πριν την προλάβει η Ουάσιγκτον.

Η άφιξη του Λάντρι αξιοποιεί μια σπάνια σύμπτωση θεσμικών κενών: οι κρίσιμοι πόροι της Γροιλανδίας, ανάμεσά τους 25 από τα 34 ορυκτά που η ΕΕ χαρακτηρίζει κρίσιμα και τα μεγαλύτερα κοιτάσματα σπάνιων γαιών εκτός Κίνας, μένουν προσωρινά χωρίς επαρκή πολιτική και νομική θωράκιση.

Το κενό στο οποίο πάτησε ο Λάντρι

Η Δανία δεν διαθέτει λειτουργική εκτελεστική εξουσία εδώ και πάνω από επτά εβδομάδες. Μετά την αποτυχία της Μέτε Φρεντέρικσεν να σχηματίσει συνασπισμό, ο Τρολς Λουντ Πούλσεν ορίστηκε βασιλικός διερευνητής στις 11 Μαΐου, με προθεσμία 14 ημερών. Κανένας Δανός υπουργός δεν παρέστη στο συνέδριο «Το Μέλλον της Γροιλανδίας»· εκπροσωπήθηκε μόνο ο πρέσβης για την Αρκτική. Η πολιτική παράλυση της Κοπεγχάγης αφήνει τον πρωθυπουργό της Γροιλανδίας, Γενς-Φρέντερικ Νίλσεν, να διαπραγματεύεται με την Ουάσιγκτον σχεδόν μόνος.

Η θέση του Νίλσεν είναι σαφής, αλλά τα περιθώριά του στενά. «Δεν είμαστε προς πώληση. Δεν είμαστε προς αρπαγή», δήλωσε στη Σύνοδο Δημοκρατίας της Κοπεγχάγης στις 12 Μαΐου. Απέρριψε οποιαδήποτε εδαφική παραχώρηση, λέγοντας ότι δεν θα εκχωρούσε «ούτε γραμματόσημο», αλλά επιβεβαίωσε ότι η διεύρυνση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας βρίσκεται «στο τραπέζι». Ανάμεσα στην απόρριψη μεταβίβασης κυριαρχίας και στην αποδοχή στρατιωτικής επέκτασης βρίσκεται ο πραγματικός μοχλός πίεσης.

Τι ζητεί πραγματικά η Ουάσιγκτον

Η αμερικανική πρόταση έχει πλέον μετακινηθεί πέρα από την αρχική ρητορική του Τραμπ περί προσάρτησης και έχει πάρει πιο συγκεκριμένη νομική μορφή. Η Ουάσιγκτον ζητεί τρεις νέες στρατιωτικές βάσεις, στο Ναρσαρσουάκ, στο Κανγκερλουσουάκ και σε τρίτη, μη δημοσιοποιημένη τοποθεσία, οι οποίες θα χαρακτηρίζονται κυρίαρχο έδαφος των ΗΠΑ. Αυτό θα σήμαινε αμερικανικούς θύλακες όπου δεν θα εφαρμόζονταν ούτε το δανικό ούτε το γροιλανδικό δίκαιο, κατά το πρότυπο των βρετανικών Κυρίαρχων Περιοχών Βάσεων στην Κύπρο και όχι των συνηθισμένων συμφωνιών που διέπουν τις αμερικανικές βάσεις στη Γερμανία ή την Ιαπωνία.

Μια τέτοια συμφωνία θα απαιτούσε είτε αναθεώρηση του δανικού Συντάγματος είτε ανεξαρτησία της Γροιλανδίας και στη συνέχεια μεταβίβαση εδάφους. Νομικοί θεωρούν και τις δύο διαδρομές εξαιρετικά δύσκολες με βάση το ισχύον πλαίσιο. Η ίδια η απαίτηση, όμως, παράγει διαπραγματευτική πίεση: οτιδήποτε υπολείπεται του κυρίαρχου αμερικανικού εδάφους μπορεί κατόπιν να παρουσιαστεί ως «λογικός» συμβιβασμός.

Η παράλληλη ευρωπαϊκή κούρσα

Ενώ ο Λάντρι πραγματοποιούσε αυτό που ο ίδιος αποκάλεσε «εμπορική αποστολή», οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είχαν ήδη αρχίσει να κινούνται. Ο Γάλλος υπουργός Εμπορίου Νικολά Φορισιέ είχε φθάσει δύο ημέρες νωρίτερα για να υπογράψει δήλωση συνεργασίας στη βιώσιμη εξόρυξη, με τη γεωλογική υπηρεσία της Γαλλίας να χρηματοδοτεί δορυφορική χαρτογράφηση του υπεδάφους της Γροιλανδίας.

Η γερμανική αντίδραση έδειξε προσεκτικό υπολογισμό. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς μίλησε κατ’ ιδίαν με τον Τραμπ στις 15 Μαΐου, αποφεύγοντας τη δημόσια αντιπαράθεση, ενώ ταυτόχρονα έστειλε τέσσερα Γιούροφαϊτερ στην Αρκτική ως σήμα αλληλεγγύης προς τη Δανία. Ορατή έπρεπε να είναι η στρατιωτική χειρονομία, όχι το διπλωματικό κανάλι. Η Φινλανδία έστειλε δύο αξιωματικούς συνδέσμους, κίνηση την οποία το υπουργείο Εξωτερικών της αρχικά χαρακτήρισε «παρεξήγηση», πριν επιβεβαιώσει ότι ήταν σκόπιμη.

Η επιχείρηση του ΝΑΤΟ «Αρκτικός Φρουρός», που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο υπό τον γενικό γραμματέα Μαρκ Ρούτε, προσφέρει το πολυμερές πλαίσιο. Ο Ρούτε ήταν σαφής: «Από τις συνομιλίες μου με τον Αμερικανό πρόεδρο, ένας άξονας εργασίας είναι αυτό που τώρα ονομάζεται Αρκτικός Φρουρός». Η επιχείρηση υπάγει τη στρατιωτική δραστηριότητα στην Αρκτική στη Διακλαδική Διοίκηση Δυνάμεων του Νόρφολκ, δηλαδή σε αμερικανική διοίκηση, δίνοντας στην Ουάσιγκτον επιχειρησιακή πρωτοκαθεδρία μέσα από την αρχιτεκτονική της Συμμαχίας και όχι μέσω αξιώσεων κυριαρχίας.

Η πόρτα χωρίς κλειδαριά

Ο Κανονισμός της ΕΕ για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες, ο οποίος θέτει δεσμευτικούς στόχους εξόρυξης και ανακύκλωσης για το 2030, και το ευρωπαϊκό σχέδιο για τους πόρους προβλέπουν χρηματοδότηση 3 δισ. ευρώ για το 2026. Όμως ο νόμος της Γροιλανδίας για τον έλεγχο επενδύσεων, που θα επέτρεπε στο Νουκ να μπλοκάρει εξαγορές σε στρατηγικούς τομείς, αποσύρθηκε από την εαρινή κοινοβουλευτική περίοδο και μετατέθηκε για το φθινόπωρο. Μέχρι τότε, όπως αναγνώρισε και ο ίδιος ο Νίλσεν, δεν υπάρχει νομικός μηχανισμός για να εντοπιστούν ή να μπλοκαριστούν αγοραστές που ενεργούν για λογαριασμό της Ουάσιγκτον.

Ένα καναδο-νορβηγικό κοινοπρακτικό σχήμα έχει ήδη εξασφαλίσει μεταλλευτικά δικαιώματα στον διάδρομο Κουάνεφιλντ της Γροιλανδίας χωρίς έλεγχο. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο προειδοποίησε τον Φεβρουάριο ότι η ΕΕ πιθανότατα δεν θα πετύχει τους στόχους εξόρυξης του 2030. Η αντιπαράθεση για τα ορυκτά της Γροιλανδίας δοκιμάζει την ταχύτητα των θεσμών απέναντι στην πολιτική πραγματικότητα. Η Ουάσιγκτον κινείται σε ημέρες. Η Ευρώπη σχεδιάζει σε χρόνια.