Οι ΗΠΑ εξετάζουν πυρηνικά στην Πολωνία

Για μία γενιά, ο χάρτης των αμερικανικών πυρηνικών όπλων στην Ευρώπη έμενε ουσιαστικά αμετάβλητος. Αυτή η σταθερότητα δείχνει να τελειώνει. Το Defense News μετέδωσε στις 2 Ιουνίου ότι η Ουάσιγκτον βρίσκεται σε εμπιστευτικές συζητήσεις για την ανάπτυξη αεροσκαφών με δυνατότητα μεταφοράς πυρηνικών όπλων στην Πολωνία και στις χώρες της Βαλτικής, πέραν των έξι χωρών που σήμερα φιλοξενούν αμερικανικά πυρηνικά όπλα στο πλαίσιο του συστήματος πυρηνικού διαμοιρασμού του ΝΑΤΟ. Ο υπουργός Άμυνας της Πολωνίας επιβεβαίωσε τις συνομιλίες. Ο υπουργός Άμυνας της Λιθουανίας Ρομπέρτας Κάουνας αναγνώρισε ότι εμπλέκεται και η χώρα του, αποφεύγοντας λεπτομέρειες με το επιχείρημα του απορρήτου.

Η Ουάσιγκτον κινείται ταυτόχρονα προς την αντίθετη κατεύθυνση στο συμβατικό σκέλος: ο Τραμπ ανακοίνωσε τον Μάιο την αποχώρηση 5.000 στρατιωτών από τη Γερμανία, ενώ προσφέρει διεύρυνση της πυρηνικής παρουσίας. Η πυρηνική ομπρέλα παρουσιάζεται έτσι ως υποκατάστατο, όχι ως συμπλήρωμα, των στρατευμάτων στο έδαφος.

Δύο ομπρέλες, ένας χάρτης

Η Γαλλία χτίζει παράλληλη πυρηνική αρχιτεκτονική πάνω στην ίδια γεωγραφία. Η «προωθημένη αποτροπή» του προέδρου Μακρόν περιλαμβάνει πλέον εννέα ευρωπαίους εταίρους, ανάμεσά τους την Πολωνία, τη Γερμανία και τρεις σκανδιναβικές χώρες. Το γαλλικό σχέδιο προβλέπει προσωρινή ανάπτυξη μαχητικών Rafale, ικανών να φέρουν πυρηνικά όπλα, σε βάσεις χωρών-εταίρων.

Τα δύο συστήματα περνούν από διαφορετικούς θεσμικούς διαύλους. Ο αμερικανικός πυρηνικός διαμοιρασμός λειτουργεί μέσα από την Ομάδα Πυρηνικού Σχεδιασμού του ΝΑΤΟ, δηλαδή το όργανο στο οποίο όλα τα μέλη πλην της Γαλλίας συντονίζουν την πυρηνική στάση της Συμμαχίας. Η Γαλλία, η οποία απέχει από την Ομάδα από το 1966 για να διατηρήσει τη στρατηγική της αυτονομία, κινείται μέσω διμερών συμφωνιών εκτός ΝΑΤΟ. Το Παρίσι έχει αποφύγει να σχολιάσει την αμερικανική διεύρυνση, καθώς μια δημόσια κριτική προς την Ουάσιγκτον θα αποξένωνε τη Βαρσοβία, τον σημαντικότερο εταίρο του στην προωθημένη αποτροπή.

Και οι δύο πλευρές υποστηρίζουν ότι οι προσπάθειές τους είναι συμπληρωματικές. Ο μηχανισμός όμως διαφέρει ουσιωδώς. Στο αμερικανικό μοντέλο, οι πιλότοι της χώρας που φιλοξενεί τα όπλα είναι εκείνοι που θα τα μεταφέρουν, ενώ οι κυβερνήσεις τους συμμετέχουν στη διαδικασία σχεδιασμού. Στο γαλλικό μοντέλο, η απόφαση εκτόξευσης παραμένει αποκλειστικά στον Γάλλο πρόεδρο. Οι εταίροι λαμβάνουν ασκήσεις και διαβουλεύσεις. Τα όπλα και η εξουσία χρήσης τους παραμένουν γαλλικά.

Συνταγματικά τείχη, σιωπηλά κοινοβούλια

Η διεύρυνση συναντά νομικά εμπόδια που μέχρι στιγμής έχουν εξεταστεί ελάχιστα δημόσια. Το Σύνταγμα της Λιθουανίας απαγορεύει ρητά την παρουσία όπλων μαζικής καταστροφής στο έδαφός της. Όταν το κοινοβούλιο επιχείρησε να επιτρέψει την είσοδο πλοίων με πυρηνικά όπλα στο λιμάνι της Κλαϊπέντα, ο πρόεδρος Γκιτάνας Ναουσέντα άσκησε βέτο και η Βουλή της Λιθουανίας το επικύρωσε με 95 ψήφους έναντι 4. Για συνταγματική αναθεώρηση απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων, την οποία καμία σημερινή κυβερνητική συμμαχία δεν μπορεί να εξασφαλίσει.

Η Πολωνία έχει διαφορετικό πρόβλημα: δύο εκτελεστικά κέντρα που κινούνται ανταγωνιστικά. Ο πρόεδρος Ναβρότσκι διατηρεί απευθείας δίαυλο με τον Τραμπ, χωριστά από το υπουργείο Άμυνας, και πρόσφατα μπλόκαρε την κύρωση βρετανικής αμυντικής συμφωνίας που είχε διαπραγματευθεί η κυβέρνηση Τουσκ, υποστηρίζοντας ότι δεν είχε ενημερωθεί. Η Ουάσιγκτον διαπραγματεύεται, στην πράξη, με δύο πολωνικά κέντρα ισχύος ταυτόχρονα.

Στην Εσθονία, το Ρίιγκικογου, δηλαδή το εσθονικό κοινοβούλιο, έχει συζητήσει την ασφάλεια της πυρηνικής ενέργειας, αφήνοντας πλήρως εκτός την πολιτική για τα πυρηνικά όπλα. Δεν υπάρχουν δημοσκοπήσεις για το πώς βλέπει η κοινή γνώμη την πιθανότητα φιλοξενίας πυρηνικών όπλων. Η Γερμανία, η οποία ήδη φιλοξενεί αμερικανικές βόμβες στην αεροπορική βάση του Μπίχελ, δεν έχει πραγματοποιήσει ποτέ ψηφοφορία στη Μπούντεσταγκ για τη συγκεκριμένη ρύθμιση. Σε όλη την ήπειρο, μόνο η Φινλανδία ζητεί νομοθετική διαδικασία για αλλαγές στην πυρηνική στάση.

Πρώτα το σήμα, μετά το υλικό

Οι ανακοινώσεις έχουν πολιτικό βάρος, αλλά η επιχειρησιακή πραγματικότητα κινείται πιο αργά. Οι ειδικές θωρακισμένες υποδομές αποθήκευσης που απαιτούνται στις βάσεις φιλοξενίας χρειάζονται χρόνια για να κατασκευαστούν, να πιστοποιηθούν και να ενταχθούν στη λειτουργία των αεροσκαφών μεταφοράς. Η Πολωνία παρέλαβε τα πρώτα τρία F-35 τον Μάιο, όμως η πιστοποίηση πιλότων για πυρηνικές αποστολές είναι ξεχωριστή διαδικασία και διαρκεί πολλά χρόνια.

Πριν μετακινηθεί οποιοδήποτε υλικό, το ΝΑΤΟ πρέπει να αποφασίσει τι θα πει δημόσια. Η σύνοδος της Συμμαχίας στην Άγκυρα στις 7-8 Ιουλίου θα δείξει αν θα ανοίξει επισήμως η πόρτα για ανατολική επέκταση της πυρηνικής παρουσίας ή αν η επιλογή θα παραμείνει στο επίπεδο της πολιτικής σηματοδότησης.

Η διεύρυνση αυτή θα εξελιχθεί σε κενό ελέγχου των εξοπλισμών. Η τελευταία αμερικανορωσική συνθήκη για τα πυρηνικά όπλα, η Νέα Συνθήκη Μείωσης Στρατηγικών Όπλων, έληξε στις 5 Φεβρουαρίου. Για πρώτη φορά από το 1972, καμία συμφωνία δεν περιορίζει τα οπλοστάσια των δύο πλευρών και καμία επιθεώρηση δεν επαληθεύει τη συμμόρφωση. Η Ρωσία έχει διευρύνει το δικό της πυρηνικό δόγμα ώστε να καλύπτει τη Λευκορωσία και κατασκευάζει εκεί εγκατάσταση αποθήκευσης, στην πρώτη ανάπτυξη πυρηνικών όπλων εκτός ρωσικών συνόρων μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.

Η σημαντικότερη μεταβολή στην ευρωπαϊκή ασφάλεια εδώ και μία γενιά προχωρά μέσα από απόρρητα κανάλια και εκτελεστικές συμφωνίες. Το ερώτημα που καμία πρωτεύουσα δεν φαίνεται πρόθυμη να θέσει είναι απλό: ποιος αποφάσισε ότι οι άνθρωποι που θα ζουν κοντά σε αυτά τα μελλοντικά όπλα δεν έχουν λόγο;