Επταήμερη παράταση για τον Usmanov

Η ευρωπαϊκή λίστα κυρώσεων κατά Ρώσων πολιτών επρόκειτο να λήξει τα μεσάνυχτα της 15ης Σεπτεμβρίου. Μετά το αδιέξοδο στην πρωινή συνεδρίαση των πρεσβευτών της ΕΕ, η απογευματινή συνάντηση κατέληξε σε πολιτική συμφωνία για επταήμερη παράταση, ώστε όλα τα ονόματα να παραμείνουν στη λίστα έως τις 22 Σεπτεμβρίου (Interfax-Ukraine, European Pravda). Η προσωρινή αυτή λύση αποτρέπει τη λήξη των κυρώσεων, χωρίς όμως να επιλύει τη διαφωνία: σύμφωνα με διπλωμάτες, η Γαλλία και η Σλοβακία δεν συναινούν στην κανονική ανανέωση, εάν το Συμβούλιο της ΕΕ, όπου οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών λαμβάνουν τις δεσμευτικές αποφάσεις, δεν αφαιρέσει από τη λίστα τον Ρώσο δισεκατομμυριούχο Αλισέρ Ουσμάνοφ (Politico).

Οι πρεσβευτές μπορούν να συμφωνήσουν πολιτικά επί ενός κειμένου, αλλά απαιτείται ακόμη η επίσημη έγκρισή του από το Συμβούλιο. Η Ιρλανδία, η οποία ασκεί την εκ περιτροπής εξάμηνη προεδρία του οργάνου, διαμεσολάβησε για τον συμβιβασμό, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να παρακάμψει τις αντιρρήσεις καμίας από τις δύο κυβερνήσεις (Συμβούλιο της ΕΕ).

Γιατί δύο κυβερνήσεις μπορούν να εμποδίσουν την ανανέωση για όλους

Η ανανέωση του καθεστώτος κυρώσεων απαιτεί ομοφωνία, επομένως ακόμη και μία κυβέρνηση μπορεί να τη μπλοκάρει. Η Σλοβακία διέθετε ήδη από μόνη της αυτή τη νομική δυνατότητα· η παρέμβαση της Γαλλίας δεν άλλαξε τους συσχετισμούς στην ψηφοφορία, αλλά κατέστησε πολιτικά δυσκολότερη την απομόνωση της αντίρρησης, καθώς πίσω από το αδιέξοδο βρίσκεται πλέον και ένα από τα ισχυρότερα κράτη-μέλη.

Η Γαλλία δέχθηκε την προσωρινή παράταση, εξακολουθεί όμως, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, να συνδέει μια μακροπρόθεσμη ανανέωση με τη διαγραφή του Ουσμάνοφ. Η γαλλική αντιπροσωπεία ανέφερε στους υπόλοιπους πρεσβευτές: «Αντιμετωπίζουμε ένα συγκεκριμένο ζήτημα εθνικής ασφάλειας και επιθυμούμε να ανταποκριθούμε θετικά σε διεθνείς εταίρους που μας έχουν προσεγγίσει σχετικά με τον κ. Ουσμάνοφ», χωρίς να δώσει περισσότερες διευκρινίσεις. Κανένας κατονομαζόμενος Γάλλος αξιωματούχος δεν έχει αναλάβει δημοσίως την ευθύνη για το αίτημα, ενώ το υπουργείο Εξωτερικών αρνήθηκε να σχολιάσει (Euronews).

Η Σλοβακία ζητεί να διαγραφούν τόσο ο Ουσμάνοφ όσο και ο επίσης Ρώσος ολιγάρχης Μιχαήλ Φρίντμαν, ενώ αντιτίθεται και στην προτεινόμενη επιμήκυνση του κύκλου ανανέωσης των κυρώσεων από έξι σε δώδεκα μήνες (Euronews). Ανάλογο αίτημα είχε προβάλει και τον Μάρτιο, προτού υποχωρήσει την τελευταία στιγμή (LRT).

Η σύνδεση με το Αζερμπαϊτζάν

Η πιο συγκεκριμένη εκδοχή για τα κίνητρα της Γαλλίας οδηγεί στο Αζερμπαϊτζάν. Το EUobserver ανέφερε ότι το Μπακού άσκησε πιέσεις υπέρ του Ουσμάνοφ, ενώ κρατεί τον Γάλλο πολίτη Μαρτέν Ράιαν με κατηγορίες κατασκοπείας και το Παρίσι επιδιώκει την επιστροφή του. Διπλωμάτες εικάζουν ότι μπορεί να συζητείται ανταλλαγή της άρσης των κυρώσεων με την απελευθέρωση του κρατουμένου, όμως πρόκειται για ανεπιβεβαίωτη εκδοχή: κανένα έγγραφο της Γαλλίας, του Αζερμπαϊτζάν ή της ΕΕ δεν αποδεικνύει την ύπαρξη τέτοιας συμφωνίας.

Το Γενικό Δικαστήριο της ΕΕ απέρριψε τον Φεβρουάριο του 2024 την προσφυγή του Ουσμάνοφ, επικυρώνοντας τον χαρακτηρισμό του ως εξέχοντος επιχειρηματία σε κλάδους που αποφέρουν σημαντικά έσοδα στο ρωσικό κράτος (Γενικό Δικαστήριο). Η απόφαση δεν δημιουργεί καμία νομική υποχρέωση για τη Γαλλία να επιδιώξει τη διαγραφή του· το αίτημα του Παρισιού αποτελεί πολιτική επιλογή και όχι συμμόρφωση προς δικαστική κρίση.

Τι παύει να ισχύει στις 22 Σεπτεμβρίου

Εάν δεν υπάρξει συμφωνία έως την προθεσμία, οι συνέπειες θα διαφέρουν ανάλογα με τη νομική βάση κάθε μέτρου. Η απαγόρευση εισόδου, η οποία στηρίζεται σε απόφαση εξωτερικής πολιτικής με ενσωματωμένη ημερομηνία λήξης (Απόφαση 2014/145/ΚΕΠΠΑ), θα πάψει να ισχύει. Αντιθέτως, η δέσμευση περιουσιακών στοιχείων εφαρμόζεται μέσω χωριστού κανονισμού (Κανονισμός 269/2014), ο οποίος δεν περιλαμβάνει αντίστοιχη ρήτρα λήξης και παραμένει άμεσα δεσμευτικός σε όλα τα κράτη-μέλη. Συνεπώς, η απαγόρευση εισόδου θα εκπνεύσει, αλλά η δέσμευση περιουσιακών στοιχείων θα εξακολουθήσει να ισχύει έως ότου το Συμβούλιο καταργήσει τον κανονισμό ή παρέμβει δικαστήριο.

Την ίδια τακτική χρησιμοποίησε η Ελλάδα τον Ιούλιο, όταν δεν έδινε τη συγκατάθεσή της στο πακέτο κυρώσεων της ΕΕ έως ότου οι άλλες κυβερνήσεις αποδεχθούν εξαίρεση για ναυτιλιακές επιχειρήσεις ελληνικών συμφερόντων που μεταφέρουν ρωσικό υγροποιημένο φυσικό αέριο (Al Jazeera). Ο μηχανισμός είναι ο ίδιος: ένα συγκεκριμένο εθνικό συμφέρον μετατρέπεται σε μοχλό πίεσης προς ολόκληρη την ΕΕ, επειδή η ομοφωνία προσφέρει σε κάθε κυβέρνηση δικαίωμα αρνησικυρίας. Αυτή η δυνατότητα, που έως τώρα αξιοποιούνταν κυρίως για κλαδικές εξαιρέσεις, επεκτείνεται πλέον και στην τακτική ανανέωση κυρώσεων κατά συγκεκριμένων προσώπων.

Η επταήμερη παράταση έδειξε ότι όλα τα κράτη-μέλη προτιμούν τη συνέχεια των κυρώσεων από μια άτακτη διακοπή τους, όχι όμως ότι το καθεστώς είναι σταθερό. Σύμφωνα με διπλωμάτες, η Γαλλία εξαρτά την ανανέωση της λίστας από τη διαγραφή του Ουσμάνοφ, χωρίς να εξηγεί δημοσίως ποιο ζήτημα εθνικής ασφάλειας επικαλείται. Στις 22 Σεπτεμβρίου, οι ίδιες κυβερνήσεις θα επιστρέψουν στο τραπέζι με τους ίδιους μοχλούς πίεσης και στενότερα χρονικά περιθώρια.