CETA: Η Βαλλονία εγκρίνει, η Γαλλία μπλοκάρει

Στη Ναμούρ, πρωτεύουσα της γαλλόφωνης Βαλλονίας στο νότιο Βέλγιο, το περιφερειακό κοινοβούλιο που εκπροσωπεί περίπου 3,6 εκατ. πολίτες ψήφισε στις 18 Ιουνίου υπέρ της κύρωσης της CETA, της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ-Καναδά. Είναι το ίδιο κοινοβούλιο που είχε μπλοκάρει τη συμφωνία το 2016, μετατρέποντας για λίγο μια τοπική ψηφοφορία σε διεθνές σύμβολο της τριβής ανάμεσα στην εμπορική πολιτική και τη δημοκρατική νομιμοποίηση. Το συνταγματικό παράδοξο που ανέδειξε τότε παραμένει: οι Βρυξέλλες μπορούν να διαπραγματεύονται επί χρόνια σύνθετες εμπορικές συμφωνίες, αλλά ένα περιφερειακό κοινοβούλιο μπορεί να παγώσει ολόκληρο τον μηχανισμό.

Η συμφωνία που ήδη εφαρμόζεται

Το «ναι» της Βαλλονίας δεν ανοίγει ξαφνικά το εμπόριο με τον Καναδά. Το μεγαλύτερο μέρος της CETA εφαρμόζεται προσωρινά από τον Σεπτέμβριο του 2017. Η συμφωνία καλύπτει δασμούς στα αγαθά, δημόσιες συμβάσεις, δηλαδή κρατικές αναθέσεις στις οποίες μπορούν να συμμετέχουν και ξένοι υποψήφιοι, υπηρεσίες και ρυθμιστική συνεργασία (EUR-Lex). Οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν αυτούς τους κανόνες σχεδόν εννέα χρόνια. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή περιγράφει τη συμφωνία ως σε μεγάλο βαθμό λειτουργική.

Αυτό που παραμένει κολλημένο είναι το Σύστημα Επενδυτικών Δικαστηρίων, ένα προτεινόμενο δικαιοδοτικό όργανο στο οποίο ξένοι επενδυτές θα μπορούσαν να προσφεύγουν κατά κρατικών αποφάσεων με βάση τη συμφωνία. Οι διατάξεις αυτές απαιτούν χωριστή κύρωση από κάθε κράτος-μέλος, επειδή η CETA είναι «μικτή συμφωνία»: ορισμένες αρμοδιότητες ανήκουν αποκλειστικά στις Βρυξέλλες, όπως οι δασμοί, ενώ το επενδυτικό δίκαιο παραμένει στις εθνικές πρωτεύουσες. Το Δικαστήριο της ΕΕ επιβεβαίωσε αυτόν τον διαχωρισμό και, σε χωριστή απόφαση, έκρινε το επενδυτικό δικαστήριο συμβατό με το δίκαιο της ΕΕ. Η νομική συμβατότητα, όμως, δεν έλυσε την πολιτική σύγκρουση.

Το εμπορικό σκέλος λειτουργεί. Η νομική αρχιτεκτονική για την προστασία των επενδυτών περιμένει ακόμη.

Ποιοι κερδίζουν, ποιοι ζητούν φρένο

Οι οικονομίες που ζουν από τις εξαγωγές βλέπουν τις εμπορικές συμφωνίες ως μηχανισμό προστασίας θέσεων εργασίας. Περίπου το ένα τρίτο της απασχόλησης στην Ολλανδία εξαρτάται από τις εξαγωγές, οι οποίες απέφεραν 375,9 δισ. ευρώ το 2023, σύμφωνα με το Rijksoverheid, την υπηρεσία δημόσιας ενημέρωσης της ολλανδικής κυβέρνησης. Για την Ολλανδία, την Ιρλανδία, τη Δανία και τη Σουηδία, συμφωνίες όπως η CETA δεν είναι αφηρημένη διπλωματία. Είναι πλαίσιο που στηρίζει εξαγωγικές επιχειρήσεις και θέσεις εργασίας. Το γερμανικό Ινστιτούτο ifo εκτίμησε ότι η CETA θα μπορούσε να τριπλασιάσει τις γερμανικές εξαγωγές προς τον Καναδά, αυξάνοντας το πραγματικό εισόδημα ανά κάτοικο κατά 0,19 τοις εκατό (consulting.de).

Η ίδια συμφωνία διαβάζεται διαφορετικά από τη Βαρσοβία ή τη Βιέννη. Στην Πολωνία, η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από το αν οι φθηνότερες εισαγωγές πιέζουν τους εγχώριους αγρότες και αν οι ρήτρες διασφάλισης τους προστατεύουν πράγματι (Top Agrar Polska). Στην Αυστρία και την Ιταλία, η κάλυψη εστιάζει στα πρότυπα τροφίμων και στους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (Attac Austria, Adnkronos). Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος έχει το δικαίωμα να τραβήξει το φρένο έκτακτης ανάγκης όταν οι τοπικοί παραγωγοί πιέζονται.

Το πραγματικό εμπόδιο είναι πλέον η Γαλλία

Η ψήφος της Βαλλονίας δεν κλείνει την εκκρεμότητα. Η γαλλική Γερουσία απέρριψε την κύρωση τον Μάρτιο του 2024, παρότι το Συνταγματικό Συμβούλιο της Γαλλίας είχε κρίνει τη συμφωνία αποδεκτή ήδη από το 2017. Η γαλλική αντίσταση επικεντρώνεται στη γεωργία, στους κανόνες ασφάλειας τροφίμων και στην κυριαρχία. Όπως εξηγεί το Vie publique, κυβερνητικός οδηγός ενημέρωσης, το μεγαλύτερο μέρος της CETA εφαρμόζεται ήδη, αλλά οι επενδυτικές διατάξεις χρειάζονται ακόμη κοινοβουλευτική έγκριση, την οποία το Παρίσι δεν έχει δώσει.

Η Γερμανία κύρωσε τη συμφωνία το 2022, αλλά μόνο αφού το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο απαίτησε να παραμείνει αναστρέψιμη η προσωρινή εφαρμογή της. Ακόμη και κυβερνήσεις που στηρίζουν το εμπόριο ήθελαν έξοδο κινδύνου.

Το μεγαλύτερο ερώτημα που αφήνει πίσω της αυτή η ιστορία είναι ποιος ωφελήθηκε πραγματικά από εννέα χρόνια προσωρινής εφαρμογής. Οι συνολικοί εμπορικοί όγκοι αυξήθηκαν. Παραμένει όμως ασαφές αν οι δασμολογικές προτιμήσεις της CETA βοήθησαν κυρίως μεγάλους εξαγωγείς ή μικρές επιχειρήσεις, βιομηχανικές περιφέρειες ή πιο περιφερειακές οικονομίες. Τα στοιχεία γι’ αυτή την κατανομή είναι περιορισμένα. Η δομική ένταση, πάντως, παραμένει: η ΕΕ συνεχίζει να σχεδιάζει εμπορικές συμφωνίες που δεν σταματούν στους δασμούς, αλλά αγγίζουν το επενδυτικό δίκαιο και τα ρυθμιστικά πρότυπα. Όσο βαθύτερα φτάνουν αυτές οι συμφωνίες, τόσο περισσότερο τα εθνικά κοινοβούλια θα ζητούν λόγο. Το καθυστερημένο «ναι» της Βαλλονίας δεν αλλάζει αυτόν τον κανόνα. Θα επανέρχεται με κάθε φιλόδοξη συμφωνία που επιχειρούν να κλείσουν οι Βρυξέλλες.