Η Ουάσιγκτον πιέζει τις παλιότερες μηχανές ASML

Κάθε chatbot και κάθε γεννήτρια εικόνων τεχνητής νοημοσύνης λειτουργεί πάνω σε προηγμένα τσιπ. Η μαζική παραγωγή αυτών των τσιπ εξαρτάται από μηχανήματα που κατασκευάζει μία μόνο εταιρεία: η ASML, με έδρα το Βέλντχοφεν της Ολλανδίας. Είναι, πρακτικά, ο μοναδικός κατασκευαστής τυπογραφικών πιεστηρίων σε έναν κόσμο που ζει από τα βιβλία. Τα συστήματα λιθογραφίας της προβάλλουν σχέδια κυκλωμάτων πάνω σε δίσκους πυριτίου με δέσμες ακραίας υπεριώδους ακτινοβολίας, μια τεχνολογία που καμία άλλη εταιρεία δεν έχει καταφέρει να αναπαράγει σε βιομηχανική κλίμακα. Η ASML ανακοίνωσε 32,7 δισ. ευρώ σε καθαρές πωλήσεις για το 2025 και έδωσε πρόβλεψη 34-39 δισ. ευρώ για το 2026, με βασικό καύσιμο τη ζήτηση από την τεχνητή νοημοσύνη (ετήσια έκθεση ASML).

Αυτό καθιστά την Ολλανδία, σχεδόν εκ παραδρομής, μία από τις πιο κρίσιμες χώρες στον διεθνή ανταγωνισμό για την τεχνητή νοημοσύνη. Και αυτή την εβδομάδα η Χάγη βρέθηκε μπροστά σε μια αντίφαση που δείχνει πόσο εκτεθειμένη είναι η ευρωπαϊκή θέση.

Στις 23 Ιουνίου, η Ολλανδία εντάχθηκε στην Pax Silica, μια συμμαχία υπό αμερικανική ηγεσία που συντονίζει χώρες σε ορυκτά, ενέργεια, τσιπ και κέντρα δεδομένων, ώστε οι αλυσίδες εφοδιασμού της τεχνητής νοημοσύνης να παραμείνουν σε «φιλικά» κράτη (αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών). Την ίδια εβδομάδα, ο Ολλανδός υπουργός Εμπορίου Σγιουρντ Σγιουρντσμά ταξίδεψε στην Ουάσιγκτον για να πιέσει κατά αμερικανικού νομοσχεδίου που θα επέτρεπε στο Κογκρέσο να καθορίζει τι μπορούν να πουλούν ολλανδικές εταιρείες και σε ποιον (Reuters). Η Ολλανδία μπαίνει στη συμμαχία, αλλά πολεμά τους κανόνες της. Αυτό είναι το αδιέξοδο της Ευρώπης γύρω από το υλικό υπόβαθρο της τεχνητής νοημοσύνης.

Γιατί ένα μηχάνημα παραγωγής τσιπ γίνεται όπλο

Η Pax Silica, που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2025 και έκτοτε διευρύνθηκε σε περισσότερους από δώδεκα εταίρους, μεταξύ των οποίων η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Ινδία και αρκετά κράτη-μέλη της ΕΕ, σχεδιάστηκε από τον υφυπουργό Τζέικομπ Χέλμπεργκ πάνω σε μια απλή παραδοχή: ο αγώνας της τεχνητής νοημοσύνης δεν κρίνεται μόνο από το ποιος γράφει καλύτερο λογισμικό, αλλά από το ποιος ελέγχει τη φυσική υποδομή πάνω στην οποία αυτό τρέχει, δηλαδή την υπολογιστική ισχύ, τα ορυκτά και τα εργοστάσια (Hudson Institute, Straits Times). Ο συντονισμός των συμμάχων για την εξασφάλιση αυτών των εισροών απαντά σε υπαρκτό κίνδυνο: οι αλυσίδες εφοδιασμού που συγκεντρώνονται σε μη φιλικά χέρια μπορούν να κοπούν.

Το πρόβλημα αρχίζει εκεί όπου ο συντονισμός γίνεται καταναγκασμός. Τα πιο προηγμένα μηχανήματα της ASML, που χρησιμοποιούν ακραία υπεριώδη ακτινοβολία (EUV), δεν μπορούν ήδη να πωληθούν στην Κίνα, βάσει των υφιστάμενων κρατικών κανόνων ελέγχου εξαγωγών, δηλαδή των περιορισμών για το ποιος επιτρέπεται να αγοράζει ευαίσθητη τεχνολογία. Το MATCH Act, διακομματικό νομοσχέδιο που κατατέθηκε στο Κογκρέσο τον Απρίλιο, θα έσφιγγε ακόμη περισσότερο τον κλοιό (ανακοίνωση Baumgartner).

Θα απαγόρευε και τις εξαγωγές των παλαιότερης γενιάς μηχανημάτων της ASML, εκείνων που χρησιμοποιούν βαθιά υπεριώδη ακτινοβολία (DUV). Τα συστήματα αυτά δεν βρίσκονται στην αιχμή της τεχνολογίας, παραμένουν όμως πολύτιμα, ενώ χιλιάδες λειτουργούν ήδη σε κινεζικά εργοστάσια. Το νομοσχέδιο θα περιόριζε επίσης τη συντήρηση του εξοπλισμού που έχει ήδη εγκατασταθεί. Αυτό έχει σημασία επειδή τα μηχανήματα λιθογραφίας δεν είναι συσκευές που τις βάζει κανείς στην πρίζα και τις ξεχνά. Χρειάζονται συνεχή τεχνική υποστήριξη, ενημερώσεις λογισμικού και ανταλλακτικά από τον κατασκευαστή. Αν κοπεί η γραμμή συντήρησης, ακόμη και τα μηχανήματα που έχουν ήδη πουληθεί σταδιακά αχρηστεύονται (Tom's Hardware).

Το πιο ευαίσθητο σημείο για την ευρωπαϊκή κυριαρχία είναι ότι το MATCH Act θα έδινε στους συμμάχους 150 ημέρες για να υιοθετήσουν ισοδύναμους περιορισμούς. Αν αρνηθούν, η Ουάσιγκτον θα επέκτεινε την αμερικανική νομική αρμοδιότητα σε προϊόντα που κατασκευάζονται εκτός ΗΠΑ, λέγοντας ουσιαστικά σε μια ολλανδική εταιρεία ότι πρέπει να υπακούει στο αμερικανικό δίκαιο (ανακοίνωση Kim). Το νομοσχέδιο έχει περάσει από επιτροπή, αλλά όχι από την ολομέλεια, ενώ το TechCrunch αναφέρει ότι ίσως χρειαστεί να ενταχθεί σε ευρύτερο νομοθετικό πακέτο για να γίνει νόμος.

Τι κινδυνεύει να χάσει η Ευρώπη

Η οικονομική έκθεση είναι άμεση. Η Κίνα αντιστοιχούσε περίπου στο 33% των πωλήσεων της ASML το 2025, ποσοστό που είχε ήδη υποχωρήσει στο 19% των καθαρών πωλήσεων συστημάτων το πρώτο τρίμηνο του 2026 (SCMP, ASML Q1 2026). Αυτά τα έσοδα χρηματοδοτούν την έρευνα και ανάπτυξη για την επόμενη γενιά μηχανημάτων. Αν συρρικνωθούν, αποδυναμώνεται και η ικανότητα της Ευρώπης να διατηρήσει προβάδισμα στη λιθογραφία.

Η ASML έχει έδρα στην Ολλανδία, όμως το οικοσύστημα ακρίβειας που τη στηρίζει είναι ευρωπαϊκό: οι γερμανικές ZEISS και TRUMPF προμηθεύουν τα οπτικά και τα συστήματα λέιζερ που κάνουν δυνατή την τεχνολογία EUV (ZEISS, TRUMPF). Οι περιορισμοί στην ASML διαχέονται έτσι σε ολόκληρη την αλυσίδα προμηθευτών. Ο ευρωπαϊκός νόμος για τα τσιπ έχει στόχο να διπλασιάσει το παγκόσμιο μερίδιο της Ευρώπης στους ημιαγωγούς στο 20% (Ευρωπαϊκή Επιτροπή), ενώ οι Βρυξέλλες επισήμως επιδιώκουν «μείωση κινδύνου, όχι αποσύνδεση» από την Κίνα (στρατηγική της ΕΕ για την οικονομική ασφάλεια). Οι αποφάσεις για τους ελέγχους εξαγωγών, όμως, παραμένουν στα χέρια των επιμέρους κρατών-μελών. Έτσι η Ολλανδία διαπραγματεύεται μόνη της με την Ουάσιγκτον για ένα μηχάνημα από το οποίο εξαρτάται στρατηγικά όλη η Ευρώπη (CSDS VUB).

Όπως έχει υποστηρίξει το Bruegel, η μονοπωλιακή θέση της ASML δίνει στην Ευρώπη πραγματική διαπραγματευτική ισχύ σε έναν κόσμο όπου η αγορά των τσιπ κατακερματίζεται, αλλά μόνο αν αυτή η ισχύς ασκηθεί συλλογικά. Ο Σγιουρντσμά είπε στην Ουάσιγκτον ότι η Ολλανδία συμμερίζεται τον στόχο να μη φτάνει επικίνδυνη τεχνολογία σε εχθρικούς δρώντες, όμως η «συνεργασία διά της βίας» περνά μια κόκκινη γραμμή (Reuters). Το ερώτημα είναι αν η Ευρώπη μπορεί να κρατήσει αυτή τη γραμμή μόνη της, χώρα προς χώρα, ή αν η ιδιότητα του «έμπιστου εταίρου» θα μετατραπεί σιωπηρά σε διαχειριζόμενη εξάρτηση: υψηλότερο κόστος, μικρότερη διαπραγματευτική ισχύς και ασθενέστερος έλεγχος πάνω στη βιομηχανική βάση πάνω στην οποία θα χτιστεί η τεχνητή νοημοσύνη.