Ο Fenech στο εδώλιο για τη δολοφονία Galizia

Σχεδόν εννέα χρόνια μετά τη δολοφονία της ερευνήτριας δημοσιογράφου Ντάφνε Καρουάνα Γκαλιζία με παγιδευμένο αυτοκίνητο σε δρόμο της Μάλτας, ο άνθρωπος που, κατά τους εισαγγελείς, έδωσε την εντολή βρίσκεται πλέον ενώπιον ενόρκων στη Βαλέτα. Ο επιχειρηματίας Γιόργκεν Φένεκ κατηγορείται για συνέργεια σε ανθρωποκτονία από πρόθεση και για εγκληματική συνωμοσία, ενώ αρνείται τις κατηγορίες (BBC, The Guardian). Το σώμα των ενόρκων θα κρίνει έναν κατηγορούμενο. Στην πράξη, όμως, η δίκη κρίνει και αν οι θεσμοί της Μάλτας μπορούν να ακολουθήσουν μια υπόθεση πολιτικής βίας κατά δημοσιογράφου προς τα πάνω, μέχρι το πρόσωπο που φέρεται να πλήρωσε για τη δολοφονία.

Οι καταδίκες κάτω από τον Φένεκ

Τα δικαστήρια της Μάλτας έχουν ήδη επιβάλει ποινές σε όσους βρίσκονταν χαμηλότερα στην αλυσίδα της εκτέλεσης. Ο Τζορτζ και ο Άλφρεντ Ντετζόρτζιο, δύο από τους φυσικούς αυτουργούς, καταδικάστηκαν σε 40 χρόνια κάθειρξη μετά την ομολογία ενοχής τους. Ο Βινς Μάσκατ είχε ομολογήσει νωρίτερα και καταδικάστηκε σε 15 χρόνια. Το 2025, ο Ρόμπερτ Άτζιους και ο Τζέιμι Βέλα καταδικάστηκαν σε ισόβια για την προμήθεια της βόμβας (Al Jazeera). Ο Μέλβιν Θέουμα, οδηγός ταξί και bookmaker, τον οποίο οι εισαγγελείς παρουσιάζουν ως μεσάζοντα ανάμεσα στον Φένεκ και τους εκτελεστές, έλαβε προεδρική χάρη με αντάλλαγμα την κατάθεσή του (The Guardian).

Το βάρος για την κατηγορούσα αρχή είναι τώρα διαφορετικό: πρέπει να αποδείξει ότι ο Φένεκ παρήγγειλε, χρηματοδότησε ή συμμετείχε ουσιωδώς στη δολοφονία. Οι πρώτες ημέρες στο ακροατήριο έφεραν στο φως σχέδια για βόμβες, μυστικές ηχογραφήσεις και στοιχεία παρακολούθησης (Newsbook). Η σύνδεση του Φένεκ με την υπόθεση περνά μέσα από τα επιχειρηματικά του συμφέροντα: δημοσιεύματα τον είχαν συνδέσει με υπεράκτιες δομές και με μεγάλη κρατική ενεργειακή σύμβαση που ερευνούσε η Καρουάνα Γκαλιζία. Το γεγονός ότι ο φερόμενος εντολέας της δολοφονίας μιας δημοσιογράφου δικάζεται επιτέλους ενώπιον ενόρκων αποτελεί από μόνο του μετατόπιση. Το διάστημα των εννέα ετών ανάμεσα στη δολοφονία και τη δίκη είναι επίσης μέρος της υπόθεσης.

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει η Ευρώπη

Η Καρουάνα Γκαλιζία ερευνούσε υποθέσεις διαφθοράς σε υψηλό επίπεδο μέσα σε κράτος-μέλος της ΕΕ όταν δολοφονήθηκε. Γι’ αυτό η δίκη δεν είναι μόνο μαλτέζικη ποινική υπόθεση, αλλά και ευρωπαϊκό ζήτημα κράτους δικαίου, έστω και αν τα εργαλεία των Βρυξελλών σταματούν πριν από την πόρτα του δικαστηρίου. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δηλαδή το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ, μπορεί να παρακολουθεί το σύστημα απονομής δικαιοσύνης της Μάλτας και να πιέζει για μεταρρυθμίσεις. Δεν μπορεί να υποκαταστήσει τους Μαλτέζους εισαγγελείς ούτε να υπαγορεύσει στους ενόρκους τι θα αποφασίσουν (European Commission).

Μετά τη δολοφονία, η ΕΕ υιοθέτησε νέους κανόνες. Η οδηγία κατά των καταχρηστικών αγωγών, γνωστή ευρέως ως «Νόμος της Ντάφνε», προστατεύει δημοσιογράφους και ακτιβιστές από αγωγές που δεν έχουν ως στόχο τη δικαίωση επί της ουσίας, αλλά τη φίμωση μέσω του κόστους της δικαστικής άμυνας (EUR-Lex). Ένας ξεχωριστός κανονισμός, η Ευρωπαϊκή Πράξη για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης, ασχολείται με την προστασία των πηγών και τη συντακτική ανεξαρτησία. Οι κανόνες αυτοί επιχειρούν να δυσκολέψουν την απομόνωση των δημοσιογράφων πριν οι απειλές γίνουν φυσική βία. Δεν απαντούν, όμως, στο ποινικό ερώτημα αν ο Φένεκ είναι ένοχος.

Οι ατελείς μεταρρυθμίσεις της Μάλτας

Το βαθύτερο ερώτημα δεν είναι αν η Μάλτα μπορεί να οργανώσει μια δίκη, αλλά αν έχει αλλάξει τις συνθήκες που επέτρεψαν τη δολοφονία. Δημόσια έρευνα του 2021 κατέληξε ότι οι κρατικοί θεσμοί της Μάλτας έφεραν ευθύνη επειδή δημιούργησαν γύρω από τη διαφθορά ατμόσφαιρα ατιμωρησίας (Euronews). Πέντε χρόνια αργότερα, οι ίδιες αδυναμίες παραμένουν.

Το Centre for Media Pluralism and Media Freedom κατατάσσει τη Μάλτα σε επίπεδο κινδύνου 71%, σημειώνοντας ότι δημόσιοι αξιωματούχοι εξακολουθούν να στοχοποιούν δημοσιογράφους στα κοινωνικά δίκτυα και ότι η χώρα δεν έχει ακόμη εφαρμόσει πλήρως τις συστάσεις της δημόσιας έρευνας (CMPF). Οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα περιγράφουν ένα πολωμένο περιβάλλον, διαμορφωμένο από τα πολιτικά κόμματα και από μια κυβέρνηση που εμφανίζεται απρόθυμη να προχωρήσει στη λίστα των μεταρρυθμίσεων (RSF). Η FAZ παρουσίασε τη δίκη ως δοκιμασία για το αν η Μάλτα αντιμετωπίζει πράγματι τις πολιτικές διασυνδέσεις γύρω από τη δολοφονία ή απλώς δικάζει τον τελευταίο προβεβλημένο κατηγορούμενο (FAZ).

Η υπόθεση Κούτσιακ στη Σλοβακία δείχνει πώς μπορεί να αποτύχει αυτή η διαδικασία. Ο ερευνητής δημοσιογράφος Γιαν Κούτσιακ δολοφονήθηκε το 2018 ενώ ερευνούσε υποθέσεις διαφθοράς. Ο φερόμενος ως εγκέφαλος, Μάριαν Κότσνερ, αθωώθηκε δύο φορές για την εντολή της δολοφονίας και βρίσκεται πλέον αντιμέτωπος με τρίτη δίκη, ενώ εκτίει ποινή για ξεχωριστή υπόθεση πλαστογραφίας (Aktuality, Denník N). Το μοτίβο είναι ορατό σε όλη την Ευρώπη: τα δικαστήρια μπορούν να τιμωρήσουν τα χέρια που εκτέλεσαν μια δολοφονία, αλλά να αποτύχουν να αποδείξουν ποιος την πλήρωσε.

Οι ένορκοι στην υπόθεση Φένεκ θα αποφασίσουν ένα ποινικό ερώτημα. Το ευρύτερο ερώτημα, αν η Μάλτα έχει αποδομήσει την ατιμωρησία που επέτρεψε να δολοφονηθεί μια δημοσιογράφος για τη δουλειά της, ανήκει στην κυβέρνηση της χώρας. Εννέα χρόνια ευρωπαϊκών εκθέσεων, ψηφισμάτων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και δεικτών για την ελευθερία του Τύπου το έχουν θέσει ξανά και ξανά. Η κυβέρνηση της Μάλτας εξακολουθεί να οφείλει την απάντηση.