Ο Fenech δικάζεται για συμβόλαιο €150,000

Σχεδόν εννέα χρόνια μετά τη δολοφονία της ερευνήτριας δημοσιογράφου Ντάφνε Καρουάνα Γκαλιζία με παγιδευμένο αυτοκίνητο, ο άνθρωπος που κατηγορείται ότι έδωσε την εντολή κάθισε αυτή την εβδομάδα απέναντι σε σώμα ενόρκων. Ο Γιόργκεν Φένεκ, ένας από τους πλουσιότερους επιχειρηματίες της Μάλτας, κατηγορείται ότι πλήρωσε περίπου 150.000 ευρώ σε εκτελεστές για τη δολοφονία της (The Guardian, BBC). Ο ίδιος αρνείται τις κατηγορίες. Η δίκη φέρνει την υπόθεση πιο κοντά από ποτέ στους ανθρώπους που, σύμφωνα με τους εισαγγελείς, βρίσκονταν πάνω από τους φυσικούς αυτουργούς. Το δικαστήριο όμως έχει συγκεκριμένα όρια.

Τι μπορεί να κρίνει το σώμα των ενόρκων και τι όχι

Η εισαγγελική αρχή παρουσίασε στην έναρξη της διαδικασίας μια ευθεία αλυσίδα ευθύνης. Ο Μέλβιν Θέουμα, φερόμενος ως μεσάζων, φέρεται να διαπραγματεύθηκε το συμβόλαιο θανάτου. Οι τρεις εκτελεστές και οι προμηθευτές της βόμβας έχουν ήδη καταδικαστεί. Το ερώτημα τώρα είναι αν οι εισαγγελείς μπορούν να αποδείξουν ότι ο Φένεκ έδωσε την εντολή για τη δολοφονία (The Guardian).

Μια ετυμηγορία, είτε καταδικαστική είτε αθωωτική, δεν μπορεί να απαντήσει στο ευρύτερο ερώτημα που κράτησε ζωντανή την υπόθεση σε όλη την Ευρώπη: αν οι ίδιοι οι θεσμοί της Μάλτας δημιούργησαν τις συνθήκες που επέτρεψαν τη δολοφονία. Η δημόσια έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2021 κατέληξε ότι το μαλτέζικο κράτος πρέπει να «αναλάβει την ευθύνη» για την καλλιέργεια κλίματος ατιμωρησίας (Public Inquiry report, Euronews). Η έρευνα στάθηκε στην αστυνομία που δεν αντέδρασε στις απειλές κατά της Καρουάνα Γκαλιζία, στις ρυθμιστικές αρχές που απέφυγαν να αγγίξουν τη διαφθορά την οποία ερευνούσε, και στους πολιτικούς παράγοντες που ωφελήθηκαν από τη σιωπή. Η δίκη εξετάζει την ποινική ευθύνη ενός ανθρώπου. Η δημόσια έρευνα εξέτασε τις αστοχίες γύρω από την αστυνομία, τις εποπτικές αρχές και την πολιτική εξουσία. Το ένα δεν υποκαθιστά το άλλο.

Οι ευρωπαϊκοί νόμοι που η υπόθεση βοήθησε να γεννηθούν

Η δολοφονία είχε μια σπάνια συνέπεια: ανάγκασε τους ευρωπαϊκούς θεσμούς να περάσουν από τη ρητορική περί ελευθερίας του Τύπου στη νομοθέτηση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το άμεσα εκλεγμένο νομοθετικό σώμα της ΕΕ, ζήτησε από τη Μάλτα να εφαρμόσει τις συστάσεις της δημόσιας έρευνας. Αντιμετώπισε επίσης τη δολοφονία ως δοκιμασία για το αν η ΕΕ μπορεί να επιβάλει σε κράτος-μέλος τα κοινά πρότυπα κράτους δικαίου (European Parliament resolution).

Ακολούθησαν δύο ευρωπαϊκά νομοθετήματα, τα οποία διαμορφώθηκαν εν μέρει υπό την πολιτική πίεση που προκάλεσε η υπόθεση. Η οδηγία κατά των SLAPP, δηλαδή κατά των καταχρηστικών αγωγών που στόχο έχουν να εξαντλήσουν και να φιμώσουν δημοσιογράφους, καλύπτει μόνο διασυνοριακές υποθέσεις, αφήνοντας σε μεγάλο βαθμό εκτός πεδίου τις εγχώριες εκστρατείες δικαστικής παρενόχλησης (EUR-Lex). Ο περιορισμός αυτός έχει σημασία. Σύμφωνα με το Telex, η Καρουάνα Γκαλιζία είχε αντιμετωπίσει 43 αγωγές στη διάρκεια της σταδιοδρομίας της, οι περισσότερες στα ίδια τα δικαστήρια της Μάλτας. Η Ευρωπαϊκή Πράξη για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης προσθέτει εγγυήσεις για τη συντακτική ανεξαρτησία και τη διαφάνεια της ιδιοκτησίας (EUR-Lex).

Οι δύο νόμοι υπάρχουν. Το αν αλλάζουν τη συμπεριφορά εκεί όπου η τοπική εξουσία δεν έχει κίνητρο να αλλάξει είναι άλλο ζήτημα. Η ανεξάρτητη παρακολούθηση από το Κέντρο για την Πολυφωνία και την Ελευθερία των Μέσων δείχνει ότι η Μάλτα δεν έχει ακόμη εφαρμόσει πλήρως τις συστάσεις της δημόσιας έρευνας (CMPF). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ που εποπτεύει την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου στα κράτη-μέλη, μπορεί να κινήσει διαδικασίες κατά χωρών που δεν ενσωματώνουν οδηγίες στο εθνικό τους δίκαιο. Κανένας νομικός μηχανισμός όμως δεν λειτουργεί αυτόματα όταν η εσωτερική πολιτική κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Η δίκη καλύφθηκε σε όλη την ήπειρο, με τρόπο που αποκαλύπτει πολλά. Στη Σλοβακία, μέσα ενημέρωσης τη διάβασαν μέσα από το πρίσμα της δολοφονίας του δημοσιογράφου Γιαν Κούτσιακ το 2018 και της αμφισβητούμενης υπόθεσης κατά του επιχειρηματία Μάριαν Κότσνερ, όπου τα δικαστήρια αντιμετώπισαν παρόμοια δυσκολία να αποδείξουν τον ρόλο του φερόμενου ως εντολέα (Aktuality.sk). Στην Ουγγαρία, το φιλοκυβερνητικό Origo παρουσίασε την υπόθεση ως ξένο αστυνομικό γεγονός, απογυμνωμένο από το πλαίσιο του κράτους δικαίου (Origo). Μια δίκη για τη δολοφονία δημοσιογράφου μπορεί να καλυφθεί με πληρότητα ή να συρρικνωθεί σε απλό αστυνομικό δελτίο. Η επιλογή δείχνει πώς κάθε εθνικός Τύπος χειρίζεται ευρωπαϊκά προηγούμενα που τον φέρνουν σε δύσκολη θέση.

Ο ανοιχτός φάκελος

Η Κορίν Βέλα, αδελφή της Καρουάνα Γκαλιζία, περιέγραψε την έναρξη της δίκης ως «ανακούφιση» (Lovin Malta). Ανακούφιση, όχι λύση. Οι ένορκοι θα αποφανθούν για τον Φένεκ. Δεν θα εξηγήσουν ποιοι αξιωματούχοι και ποιοι μεσάζοντες επέτρεψαν το κλίμα που περιέγραψε η δημόσια έρευνα. Δεν θα υποχρεώσουν τη Μάλτα να ολοκληρώσει μεταρρυθμίσεις που, σύμφωνα με τους παρατηρητές, παραμένουν ημιτελείς. Και δεν θα δείξουν αν οι ευρωπαϊκοί νόμοι για τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να επιβάλουν αλλαγή εκεί όπου η τοπική εξουσία δεν θέλει να αλλάξει. Η αίθουσα του δικαστηρίου άνοιξε. Ο δυσκολότερος λογαριασμός παραμένει έξω από αυτήν.