Ζαπορίζια: 16η ολική απώλεια ρεύματος

Ο πυρηνικός σταθμός της Ζαπορίζια βρίσκεται στη νότια όχθη του Δνείπερου, σε κατεχόμενη ουκρανική περιοχή. Μία μόνο εφεδρική γραμμή 330 κιλοβόλτ τον συνδέει πλέον με το εξωτερικό δίκτυο. Πριν από τον πόλεμο υπήρχαν δέκα. Στις 30 Μαΐου, drone έπληξε το κτίριο του στροβίλου της μονάδας 6, διαπερνώντας τον εξωτερικό τοίχο. Επιθεωρητές του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας βρήκαν στο έδαφος θραύσματα drone και καμένη οπτική ίνα (ABC News). Τα επίπεδα ραδιενέργειας παρέμειναν φυσιολογικά. Ο σταθμός, όμως, έχει υποστεί πλέον 16 πλήρεις διακοπές ηλεκτροδότησης από την έναρξη της πλήρους ρωσικής εισβολής.

Δεκατρείς ημέρες νωρίτερα, drones είχαν πλήξει τον πυρηνικό σταθμό Μπαρακά στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Ο γενικός διευθυντής του ΔΟΑΕ, Ραφαέλ Γκρόσι, είπε στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ότι οι επιθέσεις σε πυρηνικές εγκαταστάσεις αποτελούν «αυξανόμενο φαινόμενο» (World Nuclear News). Δύο σταθμοί σε δύο ηπείρους χτυπήθηκαν μέσα σε δύο εβδομάδες. Κανένας διεθνής οργανισμός δεν έχει την εξουσία να το σταματήσει.

Ένας ελεγκτής χωρίς δόντια

Ο ΔΟΑΕ, ο οργανισμός του ΟΗΕ για την πυρηνική ενέργεια, διατηρεί επιθεωρητές στη Ζαπορίζια από τον Σεπτέμβριο του 2022. Μπορούν να μετρούν τη ραδιενέργεια και να συντάσσουν εκθέσεις. Δεν μπορούν να επιβάλουν ζώνη ασφαλείας, να υποχρεώσουν τη Ρωσία να δώσει πρόσβαση ή να διατάξουν εκκενώσεις. Ο οργανισμός «δεν διαθέτει εκτελεστικές εξουσίες ούτε άμεση ευθύνη για την πυρηνική ασφάλεια» (SAIIA).

Στις 31 Μαΐου, οι επιθεωρητές ζήτησαν πρόσβαση στο εσωτερικό του κατεστραμμένου κτιρίου του στροβίλου. Η Ρωσία δεν την έδωσε. Κατά την εξωτερική επιθεώρηση, τους δόθηκε εντολή να καλυφθούν, καθώς στην περιοχή υπήρχε δραστηριότητα drones και πυρά. 26 κράτη-μέλη της ΕΕ είχαν δηλώσει στο Συμβούλιο Διοικητών του ΔΟΑΕ τον Ιούνιο του 2025 ότι οι επιθεωρητές είχαν «επανειλημμένα στερηθεί πρόσβαση» στις δυτικές αίθουσες στροβίλων (EEAS). Η ίδια περιοχή χτυπήθηκε στις 30 Μαΐου.

Το μόνο όργανο που θα μπορούσε να μετατρέψει τις προειδοποιήσεις του ΔΟΑΕ σε δεσμευτική δράση είναι το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Το μόνιμο ρωσικό βέτο κλείνει αυτόν τον δρόμο. Η διπλωματική συμμαχία πίσω από τα ψηφίσματα του ΔΟΑΕ για την Ουκρανία διασπάστηκε ακόμη περισσότερο τον Μάρτιο του 2026, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ψήφισαν κατά ψηφίσματος του Συμβουλίου Διοικητών που καταδίκαζε τις επιθέσεις σε ουκρανικές ενεργειακές υποδομές (Ukrainska Pravda).

Κανόνες άλλης εποχής

Οι κανόνες που υποτίθεται ότι προστατεύουν τις πυρηνικές εγκαταστάσεις γράφτηκαν για συμβατικούς στρατούς. Το άρθρο 56 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι των Συμβάσεων της Γενεύης, που συντάχθηκε το 1977, απαγορεύει επιθέσεις σε πυρηνικούς σταθμούς όταν το πλήγμα κινδυνεύει να απελευθερώσει «επικίνδυνες δυνάμεις» σε βάρος αμάχων. Περιλαμβάνει όμως εξαίρεση στρατιωτικής χρησιμότητας: ένας σταθμός μπορεί να χάσει την προστασία του εάν τροφοδοτεί στρατιωτικές επιχειρήσεις. Ο κατάλογος των προστατευόμενων εγκαταστάσεων καλύπτει αντιδραστήρες, φράγματα και αναχώματα, όχι όμως την αποθήκευση καυσίμων ή τις υποδομές δικτύου που κρατούν σε λειτουργία τα συστήματα ψύξης (Oxford JCSL, ECPR Loop).

Η Ρωσία δεν έχει κυρώσει αυτό το πρωτόκολλο. Ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες. Τα drones που έπληξαν το Μπαρακά εκτοξεύθηκαν από μη κρατικούς δρώντες από το ιρακινό έδαφος, δηλαδή έξω από το κρατοκεντρικό πλαίσιο της συνθήκης. Καμία διαδικασία τροποποίησης δεν βρίσκεται σε εξέλιξη.

Η ευρωπαϊκή έκθεση

Η ΕΕ λειτουργεί 98 πυρηνικούς αντιδραστήρες σε 13 κράτη-μέλη, οι οποίοι παράγουν περίπου το ένα τέταρτο της ηλεκτρικής της ενέργειας. Η Γαλλία μόνη της διαθέτει 57 (World Nuclear Association). Ένα επεισόδιο ραδιενεργού μόλυνσης στη Ζαπορίζια θα μπορούσε, ανάλογα με τους ανέμους, να επιβάλει μέτρα προστασίας στη Ρουμανία, στη Μολδαβία και στην Ουγγαρία.

Οι γεωπολιτικές συνέπειες του πλήγματος της 30ής Μαΐου φάνηκαν γρήγορα. Ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας Ντμίτρι Μεντβέντεφ απείλησε δημοσίως με αντίποινα κατά ευρωπαϊκών πυρηνικών σταθμών. Βουλγαρικά μέσα κάλυψαν εκτενώς την απειλή: τα Fakti.bg και 24chasa.bg ανέλυσαν τις πιθανές επιπτώσεις για το Κοζλοντούι, τον ρωσικής κατασκευής πυρηνικό σταθμό της Βουλγαρίας. Ο πρόεδρος Ρούμεν Ράντεφ διατήρησε τη γνώριμη αμφισημία του, αποφεύγοντας τόσο την πλήρη ευθυγράμμιση με τη δυτική καταδίκη όσο και την υιοθέτηση της ρωσικής ερμηνείας των πληγμάτων.

Η Γαλλία καταδίκασε την επίθεση στο Μπαρακά στον ΟΗΕ, αλλά δεν δημοσιοποίησε αξιολόγηση κινδύνου για τους δικούς της σταθμούς (French UN Mission). Η πυρηνική αρχή της Πολωνίας επιβεβαίωσε φυσιολογικά επίπεδα ραδιενέργειας, χωρίς να δώσει στη δημοσιότητα σενάριο μόλυνσης (Rzeczpospolita). Καμία ευρωπαϊκή κυβέρνηση δεν έχει εξηγήσει δημόσια τι συμβαίνει όταν οι επιθέσεις σε λειτουργούντες πυρηνικούς σταθμούς γίνονται επαναλαμβανόμενο μοτίβο.

Λίγες ημέρες πριν από το πλήγμα με drone, η Ζαπορίζια είχε μείνει επί 12 ώρες χωρίς επικοινωνίες, στη μεγαλύτερη τέτοια διακοπή από την αρχή του πολέμου, αφήνοντας τις γειτονικές χώρες χωρίς δυνατότητα να αξιολογήσουν τις ραδιολογικές συνθήκες (Kyiv Independent). Έξι από τους επτά πυλώνες ασφάλειας του ΔΟΑΕ έχουν παραβιαστεί.

Το κτίριο του στροβίλου δεν είναι το περίβλημα του αντιδραστήρα. Ο σταθμός βρίσκεται σε ψυχρή διακοπή λειτουργίας. Ο άμεσος ραδιολογικός κίνδυνος από το συγκεκριμένο πλήγμα ήταν χαμηλός. Το πρόβλημα είναι ότι κανένας θεσμός δεν έχει δείξει πως μπορεί να αποτρέψει τη μετατροπή των πυρηνικών σταθμών σε στόχους. Κάθε επεισόδιο που περνά χωρίς συνέπεια χαμηλώνει τον πήχη για το επόμενο.