Το δεκαήμερο όριο της Ζαπορίζια

Στον μεγαλύτερο πυρηνικό σταθμό της Ευρώπης, οι εφεδρικές γεννήτριες είναι εδώ και έντεκα ημέρες η μόνη πηγή ηλεκτρικής ενέργειας. Οι έξι αντιδραστήρες της Ζαπορίζια είναι εκτός λειτουργίας και δεν παράγουν ρεύμα, όμως τα συγκροτήματα καυσίμου και οι δεξαμενές αναλωμένου καυσίμου συνεχίζουν να παράγουν θερμότητα λόγω ραδιενεργού διάσπασης. Οι αντλίες που απομακρύνουν αυτή τη θερμότητα, τα όργανα που τη μετρούν και τα συστήματα πυροπροστασίας χρειάζονται όλα ηλεκτρικό ρεύμα. Από τις 20 Αυγούστου, όταν οι μάχες βόρεια του Δνείπερου έκοψαν την τελευταία εξωτερική γραμμή τροφοδοσίας του σταθμού, κάθε κιλοβατώρα προέρχεται από πετρελαιοκινητήρες (ΔΟΑΕ στο X, Al Jazeera).

Ο γενικός διευθυντής του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας, Ραφαέλ Γκρόσι, προειδοποίησε στις 28 Αυγούστου ότι, χωρίς αποκατάσταση της σύνδεσης με το δίκτυο ή νέες παραδόσεις ντίζελ, ο σταθμός θα μπορούσε να μείνει πλήρως χωρίς ηλεκτρική ενέργεια σε περίπου δέκα ημέρες. Ο αριθμός αυτός διαβάστηκε ευρέως ως αντίστροφη μέτρηση. Στην πραγματικότητα είναι κάτι πιο συγκεκριμένο και όχι ιδιαίτερα καθησυχαστικό.

Οι δέκα ημέρες είναι περιθώριο καυσίμου, όχι ρολόι τήξης

Το όριο των δέκα ημερών προέρχεται από το προσωπικό του σταθμού και μεταφέρθηκε στον ΔΟΑΕ ως το ελάχιστο απόθεμα ντίζελ που απαιτούν οι κανόνες λειτουργίας (LIGA, The Hindu). Δεν έχει ελεγχθεί ανεξάρτητα. Οι επιθεωρητές του ΔΟΑΕ έλεγξαν τα επίπεδα καυσίμου στις περισσότερες από τις 20 εφεδρικές γεννήτριες του σταθμού και παρακολούθησαν την άφιξη βυτιοφόρων από δύο κοντινές τοποθεσίες στις 27 και 28 Αυγούστου (NV, UNN). Δεν έχουν όμως επισκεφθεί την κύρια εξωτερική αποθήκη καυσίμων από τον Μάρτιο του 2025, καθώς λόγοι ασφαλείας και στρατιωτική δραστηριότητα εμπόδισαν την πρόσβαση, ενώ προγραμματισμένη παράδοση του Μαΐου αναβλήθηκε (ενημέρωση 313 του ΔΟΑΕ, Straits Times).

Αν το ντίζελ εξαντληθεί, οι συνέπειες θα είναι σοβαρές, αλλά όχι άμεσες. Η φινλανδική ρυθμιστική αρχή πυρηνικής ασφάλειας STUK δήλωσε στο Yle ότι, επειδή ο σταθμός παραμένει κλειστός από το 2022, ένα βαρύ ατύχημα μετά από πλήρη απώλεια ψύξης πιθανότατα θα χρειαζόταν εβδομάδες για να εξελιχθεί και ενδέχεται να μη συμβεί καθόλου, καθώς οι δομές των αντιδραστήρων απορροφούν θερμότητα (Yle). Η Bellona, νορβηγικό περιβαλλοντικό ίδρυμα, εκτίμησε ότι ακόμη και σε περίπτωση πλήρους αστοχίας της ψύξης, το νερό στα κτίρια των αντιδραστήρων θα εξατμιζόταν για δύο έως τρεις εβδομάδες πριν εκτεθεί το καύσιμο (Bellona). Οι χειριστές είχαν επίσης αυξήσει νωρίτερα τον Αύγουστο τη στάθμη του νερού στις δεξαμενές αναλωμένου καυσίμου και στις έξι μονάδες, κερδίζοντας χρόνο πριν αρχίσει ο βρασμός (World Nuclear News, Nuclear News Network).

Η κατάσταση δεν είναι ασφαλής. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι ότι μειώνονται τα διαδοχικά επίπεδα προστασίας ανάμεσα στον σταθμό και την αστοχία, όχι ότι έχει ενεργοποιηθεί ένα πυρηνικό χρονόμετρο.

Ποιος μπορεί να το διορθώσει;

Πριν από την πλήρους κλίμακας ρωσική εισβολή, η Ζαπορίζια τροφοδοτούνταν από δέκα εξωτερικές γραμμές ηλεκτρικού ρεύματος. Ο πόλεμος τις περιόρισε σε μία. Όταν η γραμμή Ferosplavna-1 των 330 kV τέθηκε εκτός λειτουργίας στις 20 Αυγούστου, το ντίζελ έμεινε ως η μοναδική εφεδρεία του σταθμού, δηλαδή ένα σύστημα σχεδιασμένο για έκτακτες ανάγκες λίγων ωρών και όχι εβδομάδων (Zeit, DW). Ο Γκρόσι επιχειρεί τώρα να μεσολαβήσει για μια τοπική κατάπαυση του πυρός, ώστε τεχνικά συνεργεία να φτάσουν στη γραμμή που έχει υποστεί ζημιά (World Nuclear News).

Το πρόβλημα είναι ότι η εξουσία είναι μοιρασμένη σε τρία επίπεδα που δεν συμπίπτουν. Η Ουκρανία παραμένει ο νόμιμος κυρίαρχος και η δική της ρυθμιστική αρχή πυρηνικής ασφάλειας είναι η νόμιμη εποπτική αρχή. Η Ρωσία ελέγχει τον χώρο στην πράξη: την πρόσβαση, τη στελέχωση, την εφοδιαστική αλυσίδα καυσίμων. Ο ΔΟΑΕ μπορεί να επιθεωρεί, να προειδοποιεί και να μεσολαβεί, αλλά δεν μπορεί να επιβάλει πρότυπα ασφαλείας μέσα σε μια χώρα ούτε να διατάξει επισκευές (συχνές ερωτήσεις ΔΟΑΕ). Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, το μόνο όργανο με καταναγκαστική αρμοδιότητα, είναι μπλοκαρισμένο από το ρωσικό βέτο.

Η θέση της ΕΕ είναι να στηρίζει την πρόσβαση του ΔΟΑΕ και να επιμένει ότι όλες οι μονάδες πρέπει να παραμείνουν σε ψυχρή διακοπή λειτουργίας. Στην πράξη, αυτό σημαίνει κυρώσεις, διπλωματία και σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης για το ενδεχόμενο ραδιολογικό συμβάν να φτάσει σε έδαφος της ΕΕ (ερώτηση Ε-003880/2025 στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ΕΥΕΔ). Η Γαλλία αντιμετωπίζει τη Ζαπορίζια ως κίνδυνο πολέμου, όχι ως επιχείρημα κατά των δικών της αντιδραστήρων, ενώ μη κυβερνητικές οργανώσεις πιέζουν για κυρώσεις κατά της Rosatom, τις οποίες το Παρίσι δεν έχει στηρίξει (Connaissance des Énergies). Η Ουγγαρία αναμεταδίδει τα στοιχεία του ΔΟΑΕ χωρίς να συνδέει την κρίση με τη δική της επέκταση Paks II, που χρηματοδοτείται από τη Rosatom, μια εξάρτηση που περιορίζει το πολιτικό περιθώριο της Βουδαπέστης στα ρωσικά πυρηνικά ζητήματα (Portfolio).

Η εκπρόσωπος του σταθμού που έχει τοποθετηθεί από τη ρωσική πλευρά, Γεβγκένια Γιασίνα, υποστηρίζει ότι το προσωπικό παρακολουθεί τα αποθέματα και απορρίπτει την ιδέα μιας αναπόφευκτης αντίστροφης μέτρησης (TASS). Πρόκειται για ισχυρισμό της διοίκησης κατοχής από την πλευρά των χειριστών. Μπορεί σήμερα να είναι και ακριβής. Όμως η ασφάλεια της Ζαπορίζιας εξαρτάται πλέον από μια εφοδιαστική αλυσίδα ντίζελ που λειτουργεί υπό κατοχή, κοντά σε ενεργό μέτωπο, με πρόσβαση επιθεωρητών την οποία οι εξωτερικοί παρατηρητές μπορούν να επαληθεύσουν μόνο εν μέρει. Ο θεσμός που έχει τον φυσικό έλεγχο δεν έχει νόμιμη αρμοδιότητα να λειτουργεί τον σταθμό, ενώ οι θεσμοί που έχουν τη νόμιμη αρμοδιότητα δεν μπορούν να φτάσουν σε αυτόν.