Ο Zelenskyy απορρίπτει το καθεστώς Merz

Όταν ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς πρότεινε να δοθεί στην Ουκρανία μια νέα κατηγορία «συνδεδεμένης ιδιότητας μέλους» στην ΕΕ, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι την απέρριψε χωρίς περιστροφές, χαρακτηρίζοντάς την «άδικη» και επιμένοντας στην πλήρη ένταξη. Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο την ουκρανική πορεία προς την Ευρώπη. Αγγίζει την ισορροπία ισχύος μέσα στην ίδια την Ένωση, επειδή η είσοδος της Ουκρανίας θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις στις Βρυξέλλες.

Ένα καθεστώς που δεν αναγνωρίζουν οι Συνθήκες

Η επιστολή που έστειλε ο Μερτς στις 18 Μαΐου στους ηγέτες της ΕΕ προτείνει κάτι που δεν υπάρχει σήμερα στις ευρωπαϊκές Συνθήκες. Η «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» δεν αναφέρεται πουθενά στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σύμφωνα με την πρόταση, η Ουκρανία θα αποκτούσε θέση με δικαίωμα ψήφου στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων χαράσσουν την πολιτική κατεύθυνση της ΕΕ, και στο Συμβούλιο της ΕΕ, όπου οι υπουργοί διαπραγματεύονται τη νομοθεσία. Αρκετά μέσα ενημέρωσης παρουσίασαν το σχέδιο ως συμμετοχή χωρίς ψήφο, όμως η επιστολή του Μερτς μιλά ρητά για συμμετοχή με ψήφο (Reuters, DGAP). Το Κίεβο θα έπαιρνε επίσης έναν Ευρωπαίο Επίτροπο χωρίς χαρτοφυλάκιο και συνδεδεμένα μέλη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με περιορισμένη επιρροή.

Η ίδια επιστολή εισηγείται να επεκταθεί στην Ουκρανία και το άρθρο 42 παράγραφος 7, η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ, που υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να βοηθήσουν ένα άλλο κράτος-μέλος αν δεχθεί επίθεση. Ο Μερτς υποστηρίζει ότι όλα αυτά μπορούν να γίνουν χωρίς αλλαγή των Συνθηκών, με μια «ισχυρή πολιτική συμφωνία». Διπλωμάτες στις Βρυξέλλες διαφωνούν. «Δεν βλέπω πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει αυτό από νομική άποψη. Θα χρειαζόταν αλλαγή των Συνθηκών», δήλωσε ένας εξ αυτών στο Euronews. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέφυγε να τοποθετηθεί, παραπέμποντας την απόφαση στους αρχηγούς κυβερνήσεων (Ukrainska Pravda).

Γιατί η πλήρης ένταξη ανησυχεί το Παρίσι και το Βερολίνο

Η πλήρης ένταξη της Ουκρανίας θα αναδιάτασσε τους συσχετισμούς στην ΕΕ. Με πληθυσμό περίπου 44 εκατομμυρίων ανθρώπων, η Ουκρανία θα γινόταν το πέμπτο μεγαλύτερο κράτος-μέλος. Στο σύστημα της ειδικής πλειοψηφίας, όπου για να περάσει μια απόφαση χρειάζεται το 55 τοις εκατό των κρατών που εκπροσωπούν το 65 τοις εκατό του πληθυσμού της Ένωσης, το βάρος της Ουκρανίας θα μετέφερε ισχύ προς την Ανατολή. Ανάλυση της Γερμανικής Εταιρείας Εξωτερικής Πολιτικής κατέληξε ότι η Γερμανία και η Γαλλία δεν έχουν κατορθώσει να συντονίσουν τις στρατηγικές τους για τη διεύρυνση και ότι η ουκρανική ένταξη θα περιόριζε τη δυνατότητα του γαλλογερμανικού άξονα να ελέγχει τις αποφάσεις.

Η πρόταση Μερτς θα έδινε μέρος αυτής της μετατόπισης αμέσως: ψήφο στο Συμβούλιο, αλλά χωρίς πρόσβαση στον προϋπολογισμό της ΕΕ, στις αγροτικές ενισχύσεις ή στα διαρθρωτικά ταμεία. Εσωτερική ανάλυση του Συμβουλίου, την οποία επικαλέστηκαν οι Financial Times, εκτιμούσε ότι η πλήρης ένταξη της Ουκρανίας θα έκανε για πρώτη φορά τη Γαλλία καθαρό χρηματοδότη της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (Poland Watch).

Η γαλλική κοινή γνώμη παραμένει η πιο ψυχρή στην Ευρώπη απέναντι στη διεύρυνση. Ο Εμανουέλ Μακρόν ζήτησε από την Επιτροπή ένα «ακριβές χρονοδιάγραμμα» για την ουκρανική προσχώρηση, χωρίς όμως να αναλάβει συγκεκριμένη δέσμευση (Le Monde).

Το έπαθλο παρηγοριάς που δεν δέχεται ο Ζελένσκι

Ο Μερτς έχει συνδέσει την πρότασή του με τη διπλωματία για την ειρήνη. Η επιστολή του αναφέρει ότι το σχέδιο «θα βοηθήσει στη διευκόλυνση των συνεχιζόμενων ειρηνευτικών συνομιλιών». Τον Απρίλιο, είχε προτείνει στον Ζελένσκι να πει στους Ουκρανούς: «Σας άνοιξα τον δρόμο προς την Ευρώπη». Η προσφορά είναι σχεδιασμένη ως αντιστάθμισμα, ένα ευρωπαϊκό σημείο αγκύρωσης που θα μπορούσε να βοηθήσει το Κίεβο να παρουσιάσει στο εσωτερικό του τυχόν εδαφικές παραχωρήσεις στο πλαίσιο μιας ειρηνευτικής συμφωνίας.

Ο Ζελένσκι βλέπει την παγίδα. Ακόμη και με δικαίωμα ψήφου στο Συμβούλιο, η συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους θα άφηνε την Ουκρανία εκτός του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού και των αγροτικών επιδοτήσεων. Δεν θα είχε τη νομική μονιμότητα μιας ένταξης που κατοχυρώνεται στις Συνθήκες. Με τον Βίκτορ Ορμπαν εκτός εξουσίας στην Ουγγαρία μετά τις εκλογές του Απριλίου, η βασική απειλή βέτο που εμπόδιζε την ουκρανική προσχώρηση έχει φύγει από τη μέση. Γιατί να δεχθεί το Κίεβο ένα ενδιάμεσο καθεστώς, όταν ο δρόμος προς την πλήρη ένταξη μπορεί πλέον να είναι πιο καθαρός;

Η Πολωνία βλέπει στο άρθρο 42 παράγραφος 7 το πραγματικό αντάλλαγμα: μια ευρωπαϊκή εγγύηση άμυνας λιγότερο εξαρτημένη από μια αβέβαιη ομπρέλα του ΝΑΤΟ, όπως υποστηρίζουν Πολωνοί αναλυτές. Οι Πολωνοί αγρότες, όμως, φοβούνται τον ανταγωνισμό της ουκρανικής γεωργίας. Ο Ρόμπερτ Φίτσο της Σλοβακίας απέρριψε πλήρως την ιδέα, λέγοντας ότι «ή δεχόμαστε κάποιον στην ΕΕ ή δεν τον δεχόμαστε», λίγες εβδομάδες αφότου είχε υποσχεθεί στον Ζελένσκι πλήρη στήριξη στην ευρωπαϊκή πορεία της Ουκρανίας.

Η σύνοδος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ιουνίου δεν έχει επισήμως τη διεύρυνση στην ατζέντα της. Το πακέτο μεταρρυθμίσεων της Επιτροπής για την περίοδο πριν από τη διεύρυνση, το οποίο θα όριζε πώς μπορεί να λειτουργήσει στην πράξη μια ΕΕ με περισσότερα από 30 μέλη, παραμένει αδημοσίευτο έπειτα από επανειλημμένες καθυστερήσεις. Ο υπουργός Εξωτερικών της Ιρλανδίας προειδοποίησε ότι η συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους «κινδυνεύει να αφήσει την Ουκρανία σε εκκρεμότητα».

Η άρνηση του Ζελένσκι είναι ένα στοίχημα ότι η Ευρώπη χρειάζεται την Ουκρανία μέσα στους θεσμούς περισσότερο από όσο η Ουκρανία χρειάζεται ένα υποκατάστατο εκτός πλήρους ένταξης. Αν η συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους αποδειχθεί αρκετά βολική για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η πίεση για ολοκλήρωση της πραγματικής προσχώρησης θα μειωθεί. Για το Κίεβο, αυτή ακριβώς η βολή είναι ο κίνδυνος.