Zelenskyy εκτός Gdansk, EU εκταμιεύει €3.2bn

Ούτε ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ούτε ο πρόεδρος της Πολωνίας Κάρολ Ναβρότσκι παρέστησαν στην πέμπτη Διάσκεψη για την Ανάκαμψη της Ουκρανίας, που πραγματοποιήθηκε στο Γκντανσκ στις 25-26 Ιουνίου (Μπι Μπι Σι, Guardian). Η ΕΕ, πάντως, εκταμίευσε την πρώτη δόση των 3,2 δισ. ευρώ για την ανοικοδόμηση (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Αυτή η απόσταση ανάμεσα στην πολιτική τριβή και τη λειτουργική συνέχεια είναι η ουσία της υπόθεσης: η Πολωνία δεν έχει νομική δυνατότητα να σταματήσει την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση προς το Κίεβο, ελέγχει όμως τον φυσικό διάδρομο μέσω του οποίου τα χρήματα μετατρέπονται σε εξοπλισμό, προσωπικό και εφόδια στο πεδίο.

Σύγκρουση για τη μνήμη, όχι για τα χρήματα

Η αφορμή ήταν ιστορική. Η Ουκρανία έδωσε σε στρατιωτική μονάδα το όνομα του Ουκρανικού Εξεγερσιακού Στρατού, μιας δύναμης που πολλοί Ουκρανοί βλέπουν ως αντισοβιετικούς μαχητές της ανεξαρτησίας, αλλά που για την Πολωνία συνδέεται με σφαγές Πολωνών κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αντιπαράθεση κλιμακώθηκε με επιστροφές παρασήμων, ακυρώσεις επισκέψεων και σκληρή δημόσια ρητορική (Deutsche Welle). Ο Ζελένσκι δεν πήγε στο Γκντανσκ και έστειλε αντ’ αυτού την πρωθυπουργό Γιούλια Σβιριεντένκο. Πολωνικές πλευρές αμφισβήτησαν ακόμη και αν ο Ναβρότσκι είχε προσκληθεί (Interfax Ukraine, Euronews).

Η ίδια η διάσκεψη, ωστόσο, δεν ήταν πολωνο-ουκρανική τελετή. Στην έναρξη μίλησαν η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και ο πρωθυπουργός της Πολωνίας Ντόναλντ Τουσκ (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Σύμφωνα με το UNN, η Ουκρανή πρωθυπουργός ανέφερε ότι η διάσκεψη θα οδηγούσε σε περισσότερες από 160 συμφωνίες, συνολικής αξίας άνω των 10 δισ. ευρώ. Η οικονομική μηχανή συνέχισε να κινείται, ανεξάρτητα από το ποιος επέλεξε να απουσιάσει.

Πού βρίσκεται η πραγματική ισχύς της Πολωνίας

Το βασικό χρηματοδοτικό εργαλείο της ΕΕ για την ανοικοδόμηση, ο Μηχανισμός για την Ουκρανία, λειτουργεί με βάση ευρωπαϊκό κανονισμό. Το Κίεβο καταρτίζει σχέδιο μεταρρυθμίσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ελέγχει τα ορόσημα και αποδεσμεύει τα χρήματα, ενώ το Συμβούλιο, όπου ψηφίζουν οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών για τις κεντρικές αποφάσεις, εγκρίνει τη διαδικασία. Πολωνικές εταιρείες μπορούν να διεκδικήσουν συμβάσεις, αλλά η Βαρσοβία δεν μπορεί να μπλοκάρει τη ροή των κονδυλίων.

Η πραγματική επιρροή της Πολωνίας είναι γεωγραφική. Με βάση διμερή συμφωνία ασφαλείας του 2024, η Πολωνία λειτουργεί κόμβο εφοδιαστικής υποστήριξης που συντονίζει τη μετακίνηση όπλων, εξοπλισμού και προσωπικού μέσω πολωνικών δρόμων, σιδηροδρομικών γραμμών και εναέριου χώρου προς την Ουκρανία (Straits Times). Το κέντρο εκπαίδευσης και ανάλυσης του ΝΑΤΟ στο Μπίντγκοστς προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο καθημερινής επιχειρησιακής εξάρτησης. Αυτά είναι φυσικά σημεία συμφόρησης. Κανένας ευρωπαϊκός κανονισμός δεν μπορεί να αλλάξει μέσα σε μια νύχτα το δίκτυο των σιδηροδρόμων ή να αντιγράψει τις υποδομές των συνοριακών διελεύσεων.

Ο κίνδυνος δεν είναι να πατήσει ένας Πολωνός πρόεδρος έναν διακόπτη και να κλείσει η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Ο κίνδυνος είναι η δυσπιστία να επιβραδύνει τις πρακτικές διεπαφές: τον έλεγχο στα σύνορα, τον εκτελωνισμό, τον συντονισμό των προμηθειών, τα προγράμματα εκπαίδευσης. Τέτοιες τριβές συσσωρεύονται αθόρυβα, χωρίς να χρειάζεται κάποια επίσημη απόφαση αποκλεισμού.

Τι αξίζει να παρακολουθήσει κανείς

Δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής δημόσια στοιχεία που να δείχνουν ότι η διαμάχη ακύρωσε συμφωνίες, καθυστέρησε συνοριακές διελεύσεις ή άλλαξε τη διαδρομή της στρατιωτικής εφοδιαστικής. Σύμφωνα με τους Straits Times, και οι δύο πλευρές χαμήλωσαν τους τόνους στη διάρκεια της διάσκεψης. Ο Τουσκ υποστήριξε ότι ένα λιγότερο φορτισμένο σχήμα ίσως βοηθήσει τελικά (PAP).

Σε όλη την Ευρώπη, οι κυβερνήσεις διατύπωσαν την ίδια ανησυχία: η Μόσχα ωφελείται από κάθε ορατό ρήγμα ανάμεσα στην Πολωνία και την Ουκρανία. Λιθουανοί αναλυτές το είπαν ευθέως (LRT), ενώ γερμανικά και σλοβακικά μέσα κινήθηκαν στο ίδιο πνεύμα (Tagesschau, Denník N). Η Ρουμανία, χωρίς θόρυβο, πρόσφερε μια μερική εναλλακτική: το λιμάνι της Κωνστάντζας αύξησε τη χωρητικότητα αποθήκευσης σιτηρών στα δύο εκατομμύρια τόνους, ενισχύοντας μια εφεδρική ουκρανική εξαγωγική οδό (Libertatea).

Οι ουρές στα σύνορα, οι καθυστερήσεις στα τελωνεία και η επιφυλακτικότητα στις προμήθειες γίνονται ορατές αφού έχει ήδη φθαρεί η πολιτική εμπιστοσύνη. Τα στοιχεία που μετρούν είναι συγκεκριμένα: η ροή φορτίων στις πολωνο-ουκρανικές διελεύσεις, η συμμετοχή πολωνικών εταιρειών στους διαγωνισμούς του Μηχανισμού για την Ουκρανία και το αν ρουμανικοί ή γερμανικοί διάδρομοι αρχίσουν να αναλαμβάνουν λειτουργίες που σήμερα περνούν σχεδόν αυτονόητα από την Πολωνία. Προς το παρόν, ο μηχανισμός λειτουργεί. Το ερώτημα είναι πόσο ομαλά μπορεί να συνεχίσει όταν οι άνθρωποι που τον χειρίζονται παύουν να εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον.