Η ΕΕ εγκρίνει κόμβους επιστροφής χωρίς χώρα υποδοχής

Την 1η Οκτωβρίου, οι υπουργοί της ΕΕ ενέκριναν οριστικά κανονισμό που επιτρέπει στις κυβερνήσεις να στέλνουν σε «κέντρα επιστροφής» εκτός ΕΕ όσους δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην Ένωση (Συμβούλιο της ΕΕ, EFE). Οι διατάξεις για τα κέντρα θα ισχύσουν μόλις τεθεί σε εφαρμογή ο νόμος. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις που προωθούν περισσότερο την ιδέα δεν έχουν δημοσιεύσει συμφωνία με χώρα πρόθυμη να φιλοξενήσει ένα τέτοιο κέντρο.

Αυτό το κενό έχει σημασία, επειδή ο νόμος δίνει μόνο την άδεια για τη δημιουργία τους. Για να γίνει πράξη μια μεταφορά, πρέπει να συμφωνήσουν και να ενεργήσουν πολλοί: η εθνική κυβέρνηση, η χώρα υποδοχής, τα δικαστήρια και, τελικά, η χώρα καταγωγής του ανθρώπου που πρόκειται να επιστραφεί.

Ποιος αποφασίζει τι

Η διαδικασία αρχίζει σε μια εθνική πρωτεύουσα. Οι αρχές μιας χώρας αποφασίζουν ότι κάποιος πρέπει να φύγει. Στη συνέχεια, βάσει της νέας Ευρωπαϊκής Εντολής Επιστροφής, καταχωρίζουν τα βασικά στοιχεία σε κοινό έντυπο, προσβάσιμο και στα άλλα κράτη-μέλη. Το αν ένα δεύτερο κράτος θα εφαρμόσει την απόφαση παραμένει δική του επιλογή (Brussels Times).

Η Ισπανία αντέδρασε ακριβώς σε αυτή τη διακριτική ευχέρεια. Η Μαδρίτη ήθελε να υποχρεούνται όλες οι χώρες της ζώνης Σένγκεν να εφαρμόζουν τις αποφάσεις των άλλων. Στη ζώνη αυτή οι ταξιδιώτες περνούν τα περισσότερα εσωτερικά σύνορα της ΕΕ χωρίς ελέγχους διαβατηρίων· κατά την ισπανική θέση, έτσι κάποιος θα μπορούσε απλώς να μετακινηθεί σε άλλη χώρα για να αποφύγει την απομάκρυνσή του. Η Ισπανία έκρινε επίσης ανεπαρκείς τις εγγυήσεις για τις οικογένειες στα κέντρα και ήταν η μόνη κυβέρνηση που καταψήφισε τον κανονισμό (elDiario.es). Δεν μπορούσε, ωστόσο, να εμποδίσει την έγκρισή του: ο κανονισμός πέρασε με ειδική πλειοψηφία, δηλαδή με σταθμισμένη ψηφοφορία στην οποία καμία χώρα δεν έχει δικαίωμα βέτο.

Τα κέντρα βρίσκονται πιο κάτω στην αλυσίδα της διαδικασίας. Μπορούν να μεταφερθούν εκεί μόνο άνθρωποι για τους οποίους έχει ήδη εκδοθεί απόφαση επιστροφής. Η χώρα υποδοχής οφείλει να τηρεί το διεθνές δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μαζί με την απαγόρευση να προωθεί κάποιον σε χώρα όπου κινδυνεύει να υποστεί διώξεις ή βασανιστήρια. Τα ασυνόδευτα παιδιά εξαιρούνται, όχι όμως με τον ίδιο κατηγορηματικό τρόπο οι οικογένειες με παιδιά (ECRE). Τα δικαστήρια μπορούν να εξετάζουν αν κάθε μεταφορά τηρεί αυτούς τους όρους.

Ο νόμος θα τεθεί σε ισχύ την επομένη της δημοσίευσής του στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ, το έντυπο στο οποίο δημοσιεύεται επίσημα η ευρωπαϊκή νομοθεσία. Οι διατάξεις για τα κέντρα επιστροφής θα εφαρμοστούν από τότε, ενώ οι περισσότερες άλλες νέες διαδικασίες θα αρχίσουν έναν χρόνο αργότερα (Συμβούλιο της ΕΕ).

Η χώρα υποδοχής που λείπει

Η Δανία, η Γερμανία, η Ολλανδία, η Αυστρία και η Ελλάδα συμφώνησαν τον Σεπτέμβριο σε κοινό μοντέλο για τα κέντρα και επιδιώκουν να αρχίσουν οι πρώτες μεταφορές το 2027 (Υπουργείο της Δανίας). Έκτοτε διαπραγματεύονται από κοινού με πιθανές χώρες υποδοχής (To Brief).

Την ημέρα της έγκρισης, ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ είπε ότι απομένει να διευκρινιστεί αν οι χώρες που εξετάζονται είναι πρόθυμες να φιλοξενήσουν τα κέντρα. Εξέφρασε την ελπίδα να υπάρξει συμφωνία έως το τέλος του έτους (Tagesschau). Ο Δανός υπουργός Μετανάστευσης Μόρτεν Μπόντσκοφ υποστήριξε ότι πλέον υπάρχει η νομική βάση (The Copenhagen Post). Η βάση αυτή καλύπτει μόνο την πλευρά της ΕΕ. Οι πέντε κυβερνήσεις εξακολουθούν να χρειάζονται χώρα υποδοχής και καμία δεν έχει δημοσιεύσει υπογεγραμμένη συμφωνία.

Γιατί δεν αρκεί μια χώρα υποδοχής

Ακόμη και μια υπογεγραμμένη συμφωνία θα ξεπεράσει μόνο ένα εμπόδιο. Ερευνητές του SWP, γερμανικού ινστιτούτου πολιτικής ανάλυσης, επισημαίνουν ότι η συγκατάθεση μιας χώρας υποδοχής δεν υποχρεώνει τη χώρα καταγωγής να εκδώσει ταξιδιωτικά έγγραφα ή να δεχθεί πίσω τον άνθρωπο (SWP). Η χώρα υποδοχής συμφωνεί να παραλάβει ανθρώπους· μόνο η χώρα καταγωγής μπορεί να τους δεχθεί πίσω.

Σε αυτό το δεύτερο στάδιο δυσκολεύεται ήδη η Ευρώπη. Το 2025, οι χώρες της ΕΕ διέταξαν 491.950 ανθρώπους να φύγουν και επέστρεψαν 135.460 σε χώρες εκτός ΕΕ (Eurostat). Τα δύο σύνολα δεν αφορούν τους ίδιους ανθρώπους, επομένως η διαφορά τους δεν δείχνει τι θα μπορούσαν να προσθέσουν τα κέντρα. Δείχνει, όμως, ότι εδώ και καιρό είναι ευκολότερο να διατάξει κανείς μια αναχώρηση παρά να την πραγματοποιήσει.

Με βάση την επισήμανση του SWP, ένας εύλογος κίνδυνος είναι ότι, αν η χώρα καταγωγής αρνηθεί να εκδώσει έγγραφα, το κέντρο θα κρατά ανθρώπους χωρίς να μπορεί να τους προωθήσει. Έτσι, μια υπόθεση που έχει κολλήσει θα μεταφερθεί εκτός ΕΕ, χωρίς να έχει επιλυθεί. Το ενδεχόμενο εξαρτάται από συμφωνίες με τις χώρες καταγωγής, τις οποίες ο νέος νόμος δεν δημιουργεί.

Οι πέντε κυβερνήσεις που υπόσχονται μεταφορές πρέπει, επομένως, να εξασφαλίσουν δύο πράγματα: μια δημοσιευμένη συμφωνία με χώρα υποδοχής, ικανή να αντέξει τον δικαστικό έλεγχο, και τρόπο να εξασφαλίζονται έγγραφα από τις χώρες καταγωγής των ανθρώπων. Ο νόμος επιτρέπει τη δημιουργία κέντρων, αλλά οι υποστηρικτές τους δεν έχουν δημοσιεύσει συμφωνία με χώρα υποδοχής. Το χρονοδιάγραμμα των μεταφορών παραμένει στόχος.