Ευρωπαϊκό προβάδισμα στις δημόσιες συμβάσεις

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε στις 9 Σεπτεμβρίου έναν νέο κανονισμό για τις δημόσιες συμβάσεις, ο οποίος θα παρέχει στους δημόσιους φορείς ολόκληρης της ΕΕ προαιρετικά εργαλεία για να ευνοούν Ευρωπαίους προμηθευτές (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Το κείμενο αντικαθιστά τρεις υφιστάμενες οδηγίες με έναν ενιαίο κανονισμό, άμεσα εφαρμοστέο και στα 27 κράτη-μέλη. Όπως είχε γράψει το To Brief όταν διέρρευσε το σχέδιο την περασμένη εβδομάδα (To Brief), η πρόταση απομακρύνει τις δημόσιες προμήθειες από τη λογική της χαμηλότερης προσφοράς και δίνει μεγαλύτερο βάρος στην ποιότητα. Προς το παρόν, πάντως, δεν αλλάζει τίποτε: για να αποκτήσει δεσμευτική ισχύ, ο κανονισμός πρέπει να εγκριθεί τόσο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και από το Συμβούλιο της ΕΕ, όπου διαπραγματεύονται οι εθνικές κυβερνήσεις.

Προαιρετικές εξουσίες, πραγματικά διλήμματα

Η πρόταση δημιουργεί μια εργαλειοθήκη, όχι μια υποχρέωση. Οι αναθέτουσες αρχές θα μπορούν είτε να περιορίζουν τη συμμετοχή προμηθευτών από χώρες που δεν εγγυώνται στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις πρόσβαση στους δικούς τους δημόσιους διαγωνισμούς είτε να απαιτούν ένα ελάχιστο ποσοστό των προϊόντων κάθε προσφοράς να προέρχεται από την ΕΕ (πρόταση κανονισμού, Politico). Ένας δήμαρχος στη Γαλλία, για παράδειγμα, θα μπορούσε να αποκλείσει έναν Κινέζο κατασκευαστή λεωφορείων, ενώ ένα νοσοκομείο στη Φινλανδία θα μπορούσε να μην αξιοποιήσει καθόλου αυτή τη δυνατότητα.

Το όριο καθορίζεται από τις εμπορικές συμφωνίες. Χώρες των οποίων η πρόσβαση στις ευρωπαϊκές δημόσιες συμβάσεις κατοχυρώνεται από συμφωνίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου ή από διμερείς συμφωνίες με την ΕΕ, όπως οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία και η Νορβηγία, θα διατηρήσουν τα σημερινά τους δικαιώματα. Αντιθέτως, οι επιχειρήσεις από χώρες χωρίς ανάλογες συμφωνίες, όπως η Κίνα και η Ινδία, ενδέχεται να αντιμετωπίσουν περιορισμούς (Guardian, πρόταση κανονισμού). Οι πολωνικές αρχές, πάντως, δεν θα μπορούν να ευνοούν πολωνικές επιχειρήσεις έναντι γερμανικών, καθώς οι κανόνες της ενιαίας αγοράς εξακολουθούν να απαγορεύουν τις διακρίσεις μεταξύ των κρατών-μελών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα διαθέτει και μια χωριστή, ισχυρότερη εξουσία: θα μπορεί να επιβάλλει υποχρεωτικούς περιορισμούς εφόσον διαπιστώσει ότι κάποια τρίτη χώρα αποκλείει συστηματικά τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις από τους διαγωνισμούς της. Το Πεκίνο έχει ήδη απαντήσει σε μια στενότερη εφαρμογή αυτής της λογικής. Όταν οι Βρυξέλλες περιόρισαν το 2025 τη συμμετοχή κινεζικών εταιρειών σε διαγωνισμούς για ιατροτεχνολογικά προϊόντα, αξιοποιώντας το υφιστάμενο Μέσο για τις Διεθνείς Δημόσιες Συμβάσεις, η Κίνα επέβαλε αντίστοιχους περιορισμούς στους προμηθευτές της ΕΕ (Crowell). Το προηγούμενο αυτό δείχνει ότι ο κίνδυνος αντιποίνων είναι υπαρκτός και όχι θεωρητικός.

Κατώτατα όρια ποιότητας χωρίς εγγυήσεις για την εργασία

Η καλύτερη σχέση τιμής και ποιότητας θα γίνει επίσης ο συνήθης τρόπος ανάθεσης των συμβάσεων, με την ποιότητα να αντιστοιχεί σε τουλάχιστον 30% της συνολικής βαθμολογίας και σε τουλάχιστον 50% για υπηρεσίες έντασης εργασίας, όπως η καθαριότητα και η φύλαξη (EU Perspectives, πρόταση κανονισμού). Τα ποσοστά αυτά, ωστόσο, δεν συνεπάγονται υποχρεωτική προστασία των εργαζομένων. Η ιταλική συνδικαλιστική συνομοσπονδία CGIL υποστηρίζει ότι το κείμενο μπορεί να αποδυναμώσει τον ιταλικό Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων του 2023, ο οποίος υποχρεώνει τους υποψηφίους να δηλώνουν τη συλλογική σύμβαση που εφαρμόζουν και να αποδεικνύουν ότι παρέχουν ισοδύναμη προστασία (Il Fatto Quotidiano). Επειδή ο ευρωπαϊκός κανονισμός υπερισχύει της εθνικής νομοθεσίας, το κρίσιμο νομικό ερώτημα είναι αν η Ιταλία θα μπορέσει να διατηρήσει τις αυστηρότερες απαιτήσεις της. Η Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικάτων έχει ζητήσει από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να ενσωματώσουν δεσμευτικές εγγυήσεις για τους εργαζομένους (ETUC).

Οι κυβερνήσεις δεν έχουν ακόμη επιλέξει στρατόπεδο

Ο επίτροπος Στεφάν Σεζουρνέ υποστηρίζει ότι οι δημόσιοι φορείς είχαν ήδη τη δυνατότητα να δίνουν βάρος στην ποιότητα, αλλά απέφευγαν να το πράξουν από φόβο για δικαστικές προσφυγές, και επιδιώκει οι δήμαρχοι να λογοδοτούν πολιτικά για τις επιλογές τους στις προμήθειες (Le Monde). Το Γερμανικό Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο χαρακτήρισε τις απαιτήσεις τοπικής προέλευσης ύστατη λύση, η οποία μπορεί να αυξήσει τις τιμές και να προκαλέσει αντίποινα (DIHK). Τον Δεκέμβριο του 2025, εννέα κράτη-μέλη, μεταξύ των οποίων η Σουηδία, η Τσεχία, η Φινλανδία και η Ιρλανδία, είχαν προειδοποιήσει ότι μια εκτεταμένη πολιτική ευρωπαϊκής προτίμησης θα μπορούσε να πλήξει τον ανταγωνισμό (Euronews). Η προειδοποίηση, όμως, προηγήθηκε του συγκεκριμένου κειμένου και καμία κυβέρνηση δεν έχει ακόμη ταχθεί επισήμως υπέρ ή κατά.

Στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο πρέπει να συμφωνήσουν σε ένα κοινό τελικό κείμενο. Στο Συμβούλιο απαιτείται ειδική πλειοψηφία: πρέπει να ψηφίσουν υπέρ τουλάχιστον 15 από τις 27 κυβερνήσεις, οι οποίες να εκπροσωπούν το 65% του πληθυσμού της ΕΕ (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Κανένα από τα δύο θεσμικά όργανα δεν έχει αρχίσει να διαμορφώνει διαπραγματευτική θέση. Πριν από οποιαδήποτε ψηφοφορία, τη συζήτηση αναμένεται να επηρεάσει ένα πρακτικό ζήτημα εφαρμογής: ποιος θα πιστοποιεί ότι τα προϊόντα μιας προσφοράς πράγματι προέρχονται από την ΕΕ και ποιος θα επωμίζεται το κόστος όταν η προτίμηση για Ευρωπαίους προμηθευτές οδηγεί σε υψηλότερες τιμές;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει, συνεπώς, τη δυνατότητα ευρωπαϊκής προτίμησης χωρίς να την καθιστά υποχρεωτική. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και οι εθνικές κυβερνήσεις θα αποφασίσουν τώρα αν η Ευρώπη θα αποκτήσει έναν κοινό κανόνα για τις δημόσιες προμήθειες ή απλώς έναν κατάλογο επιλογών που οι αναθέτουσες αρχές θα μπορούν να αγνοούν. Μέχρι στιγμής, καμία πλευρά δεν έχει αποκαλύψει τις προθέσεις της.