Η ΕΕ ανταλλάσσει δύο ολιγάρχες με τριετείς κυρώσεις

Οι πρεσβευτές των κρατών-μελών φέρεται να συμφώνησαν στις 22 Σεπτεμβρίου να παρατείνουν για τρία χρόνια, αντί για έξι μήνες, μία από τις λίστες κυρώσεων της ΕΕ κατά της Ρωσίας (EFE/Unitel, Il Foglio). Το αντάλλαγμα ήταν η αφαίρεση δύο δισεκατομμυριούχων, του Μιχαήλ Φρίντμαν και του Αλισέρ Ουσμάνοφ. Καμία από τις δύο αλλαγές δεν έχει ακόμη νομική ισχύ. Αν οι διαγραφές προχωρήσουν, η τύχη των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων τους θα εξαρτηθεί από τη χώρα στην οποία βρίσκονται.

Τι ισχύει σήμερα

Η λίστα αφορά πρόσωπα που κατηγορούνται ότι υπονομεύουν την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας. Πρόκειται για ένα από τα πολλά καθεστώτα κυρώσεων που έχει επιβάλει η ΕΕ κατά της Ρωσίας. Τη στηρίζουν δύο νομικά κείμενα. Μια απόφαση εξωτερικής πολιτικής καθορίζει ποιοι περιλαμβάνονται στη λίστα και υπόκεινται σε απαγόρευση εισόδου (Decision 2014/145/CFSP). Ξεχωριστός κανονισμός, ο 269/2014, καθιστά τη δέσμευση των περιουσιακών στοιχείων υποχρεωτική για κάθε τράπεζα και εταιρεία στην ΕΕ.

Η συμφωνία των πρεσβευτών δεν τροποποιεί κανένα από τα δύο κείμενα. Το Συμβούλιο, όπου οι υπουργοί των 27 κυβερνήσεων λαμβάνουν τις επίσημες αποφάσεις, πρέπει να τροποποιήσει και τα δύο και να τα δημοσιεύσει στην Επίσημη Εφημερίδα, το νομικό δελτίο της ΕΕ. Μέχρι το πρωί της Τετάρτης, το To Brief δεν είχε εντοπίσει δημοσιευμένη πράξη που να θεσπίζει την τριετή παράταση ή τις διαγραφές. Μέχρι να δημοσιευθεί τέτοιο κείμενο, η λίστα παραμένει σε ισχύ βάσει της επταήμερης προσωρινής παράτασης που υιοθετήθηκε για να μην εκπνεύσει (To Brief).

Πώς ένα βέτο έγινε διαπραγματευτικό χαρτί

Η ανανέωση απαιτεί ομοφωνία, επομένως οποιαδήποτε κυβέρνηση μπορεί να την μπλοκάρει (Article 31 TEU). Κάθε προθεσμία μετατρέπεται έτσι σε μοχλό πίεσης. Η Σλοβακία ήταν η πρώτη που αρνήθηκε να συναινέσει. Στη συνέχεια, η Γαλλία ζήτησε τη διαγραφή του Ουσμάνοφ, σύμφωνα με τέσσερις διπλωμάτες που επικαλέστηκε το Euronews.

Η Λετονία χρησιμοποίησε το ίδιο βέτο για να μπλοκάρει και τις δύο διαγραφές (To Brief). Η συμφωνία που αναφέρθηκε υποδηλώνει ότι έκτοτε απέσυρε την ένστασή της.

Η Γαλλία επικαλέστηκε λόγους εθνικής ασφάλειας, χωρίς να διευκρινίσει ποιο συμφέρον διακυβεύεται. Η αντιπροσωπεία της έκανε λόγο για «συγκεκριμένο ζήτημα εθνικής ασφάλειας», όπως ανέφεραν διπλωμάτες στο Euronews. Στις 17 Σεπτεμβρίου, δημοσιογράφος ρώτησε το γαλλικό υπουργείο Εξωτερικών γιατί το Παρίσι ήθελε να αφαιρεθεί ο Ουσμάνοφ από τη λίστα. Ο εκπρόσωπος απάντησε ότι οι συζητήσεις στο Συμβούλιο είναι εμπιστευτικές (France Diplomatie). Η σιωπή αυτή έχει οδηγήσει διπλωμάτες σε εικασίες για μια κρυφή ανταλλαγή, χωρίς όμως να υπάρχει έγγραφο που να στηρίζει κάποια από τις θεωρίες (EUobserver).

Οι δύο άνδρες αντιμετωπίστηκαν ως ενιαίο ζήτημα, όμως οι δικαστικές τους υποθέσεις διαφέρουν. Το Γενικό Δικαστήριο της ΕΕ ακύρωσε τον αρχικό χαρακτηρισμό του Φρίντμαν τον Απρίλιο του 2024, επειδή δεν υπήρχαν επαρκή στοιχεία, ενώ επικύρωσε την καταχώριση του Ουσμάνοφ τον Φεβρουάριο του 2024 (CURIA, T-301/22, CURIA, T-237/22). Αν εφαρμοστεί, η συμφωνία θα αφαιρέσει τον Ουσμάνοφ από τη λίστα, παρότι το δικαστήριο είχε επικυρώσει την καταχώρισή του. Το Παρίσι επιδίωξε αυτό το αποτέλεσμα, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει εξηγήσει δημόσια τους λόγους.

Τι γίνεται με τη δέσμευση μετά τη διαγραφή

Η καταχώριση σε λίστα της ΕΕ υποχρεώνει κάθε τράπεζα σε κάθε κράτος-μέλος να δεσμεύσει τα περιουσιακά στοιχεία του προσώπου. Ένα εθνικό μέτρο ισχύει μόνο στην επικράτεια της χώρας που το επιβάλλει. Η λετονική νομοθεσία περί κυρώσεων επιτρέπει στη Ρίγα να επιβάλλει δικές της δεσμεύσεις και απαγορεύσεις εισόδου (Latvian sanctions law). Τα μέτρα αυτά θα δεσμεύουν τις λετονικές τράπεζες, όχι όμως μια γερμανική ή ιταλική τράπεζα που διακρατεί τα ίδια περιουσιακά στοιχεία.

Η Ιταλία δείχνει το αντίθετο άκρο. Η δέσμευση που επέβαλε το 2022 σε βίλες στη Σαρδηνία, οι οποίες συνδέονται με τον Ουσμάνοφ, στηρίχθηκε στην καταχώρισή του στη λίστα της ΕΕ και δεν έχει εμφανιστεί ξεχωριστή ιταλική εντολή (Il Foglio). Όταν τεθεί σε ισχύ η διαγραφή, η Ρώμη πιθανότατα δεν θα έχει νομική βάση για να διατηρήσει τη δέσμευση των ακινήτων. Η Γερμανία βρίσκεται κάπου στη μέση. Δικαστήριο της Φρανκφούρτης έκρινε τον Ιούνιο ότι οι αρχές δεν απέδειξαν πως ο Ουσμάνοφ ελέγχει το γιοτ Dilbar, ενώ μόνο η εκκρεμής έφεση κρατά το σκάφος δεσμευμένο (taz).

Τι εξασφαλίζει η μεγαλύτερη διάρκεια

Η τριετής ισχύς θα προσέφερε σε τράπεζες και εταιρείες μεγαλύτερη προβλεψιμότητα. Θα περιόριζε επίσης τις προγραμματισμένες προθεσμίες στις οποίες μια κυβέρνηση μπορεί να απειλήσει με κατάρρευση ολόκληρη τη λίστα. Το Συμβούλιο θα μπορούσε και πάλι να τροποποιεί τις καταχωρίσεις μεταξύ των προθεσμιών, ενώ τα πρόσωπα που περιλαμβάνονται στη λίστα θα διατηρούσαν το δικαίωμα προσφυγής. Αυτό που μειώνεται είναι ο αριθμός των υποχρεωτικών στιγμών κατά τις οποίες και οι 27 κυβερνήσεις πρέπει να συμφωνήσουν για τη διατήρηση των υπόλοιπων ονομάτων.

Το Συμβούλιο οφείλει τώρα να δημοσιεύσει το νομικό κείμενο πριν η συμφωνία καταστεί δεσμευτική. Το Παρίσι οφείλει να παρουσιάσει τους λόγους εθνικής ασφάλειας που μέχρι σήμερα έχει αποφύγει να δημοσιοποιήσει. Αν η διαγραφή τεθεί σε ισχύ, η παραμονή των περιουσιακών στοιχείων του Ουσμάνοφ υπό δέσμευση δεν θα αποτελεί πλέον απόφαση της ΕΕ. Θα εξαρτάται από τη νομοθεσία της χώρας στην οποία βρίσκονται.