Η άρνηση Τραμπ αφήνει το Ορμούζ ανοιχτό ζήτημα

Στις 26 Σεπτεμβρίου, ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι απέρριψε την πρόταση του Ιράν για τερματισμό του πολέμου και επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ. «Μου υπέβαλαν πρόταση, αλλά την απέρριψα», είπε στους δημοσιογράφους στον Λευκό Οίκο (NBC News, Reuters). Το σχέδιο προέβλεπε να κινηθεί πρώτη η Ουάσιγκτον. Πλέον δεν υπάρχει συμφωνημένη πορεία ούτε δημόσια αντιπρόταση των ΗΠΑ, με αποτέλεσμα να παραμένει στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης η θαλάσσια οδός από την οποία διέρχονται πετρέλαιο και φορτία υγροποιημένου φυσικού αερίου από τον Κόλπο, μεταξύ αυτών και του Κατάρ.

Πριν μιλήσει ο Τραμπ, η πληροφορία ότι η πρόταση είχε απορριφθεί βασιζόταν σε ανώνυμους Αμερικανούς αξιωματούχους, ενώ η Τεχεράνη έλεγε ότι εξακολουθούσε να περιμένει επίσημη απάντηση (Reuters). Τώρα ο ίδιος ο Τραμπ ανέλαβε δημόσια την ευθύνη της απόφασης, χωρίς να εξηγήσει ποιον όρο απέρριψε. Σε προηγούμενο ρεπορτάζ μας παρουσιάσαμε τους όρους του Ιράν (To Brief).

Τι πρότεινε το Ιράν και με ποια σειρά

Στις 25 Σεπτεμβρίου, ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, δήλωσε στον ΟΗΕ ότι η Τεχεράνη είχε στείλει στην Ουάσιγκτον, μέσω μεσολάβησης του Κατάρ, ένα σχέδιο επτά ημερών (απομαγνητοφώνηση του ΟΗΕ). Η προθεσμία θα άρχιζε μόνο εφόσον οι ΗΠΑ αποδέχονταν την πρόταση.

Ο Αραγτσί περιέγραψε μια αυστηρή σειρά βημάτων: η Ουάσιγκτον θα ενεργούσε τις πρώτες τέσσερις ή πέντε ημέρες, το Ιράν θα άνοιγε ξανά τη δίοδο την έκτη ημέρα και οι συνομιλίες για μια οριστική συμφωνία θα άρχιζαν την έβδομη (Al Jazeera).

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, τα αμερικανικά βήματα περιλάμβαναν την άρση του ναυτικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών και τη χαλάρωση των περιορισμών στις εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν. Προέβλεπαν επίσης κατάπαυση των εχθροπραξιών που θα ίσχυε και για τον Λίβανο (AP). Το πλήρες γραπτό σχέδιο δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Η πρόταση συνέδεε δύο διαφορετικές μορφές πίεσης στις θαλάσσιες μεταφορές. Ο αμερικανικός αποκλεισμός εμποδίζει τα πλοία να προσεγγίζουν τα ιρανικά λιμάνια, ενώ οι απειλές της Τεχεράνης καθιστούν επικίνδυνη τη διέλευση από τα ευρύτερα στενά για όλους τους υπόλοιπους. Η άρση του ενός μέτρου δεν καταργεί το άλλο· γι’ αυτό και η σειρά των κινήσεων έχει τόσο μεγάλη σημασία.

Γιατί η σειρά είναι το σημείο τριβής

Η πρακτική δυσκολία είναι σαφής: σύμφωνα με την περιγραφή του σχεδίου, η Ουάσιγκτον θα έπρεπε να χαλαρώσει την πίεση στην ιρανική οικονομία προτού ανοίξει ξανά η Τεχεράνη τα στενά. Θα επρόκειτο για αρχική παραχώρηση, όχι για εγκατάλειψη όλων των μοχλών πίεσης που διαθέτουν οι ΗΠΑ, αλλά θα γινόταν πρώτη και στη βάση της εμπιστοσύνης.

Στην περιγραφή του σχεδίου παραμένουν δύο ακόμη κενά. Η κατάπαυση του πυρός στον Λίβανο εξαρτάται από το Ισραήλ: η Ουάσιγκτον μπορεί να ασκήσει πίεση, αλλά δεν μπορεί να την εγγυηθεί. Επίσης, τα δημοσιεύματα δεν εξηγούν πώς θα επαληθεύονταν τα βήματα της κάθε πλευράς, αν και το πλήρες, αδημοσίευτο κείμενο ενδέχεται να δίνει απάντηση. Ο Τραμπ δεν έχει επικαλεστεί κανένα από αυτά ως λόγο της άρνησής του και δεν πρέπει να θεωρηθούν δική του αιτιολόγηση.

Η Ευρώπη επωμίζεται τον κίνδυνο χωρίς να έχει θέση στο τραπέζι

Πριν από τη σύγκρουση, περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου περνούσαν καθημερινά από τα Στενά του Ορμούζ, ποσότητα ίση με περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης. Τα στενά ήταν επίσης κρίσιμη οδός για το υγροποιημένο φυσικό αέριο του Κόλπου, το οποίο μεταφέρεται με δεξαμενόπλοια (EIA). Στις 25 Σεπτεμβρίου καταγράφηκαν μόλις εννέα διελεύσεις πλοίων, έναντι περίπου 125 μεγάλων πλοίων την ημέρα πριν από τη σύγκρουση (Cyprus Mail). Η δανέζικη Maersk είχε ήδη επιβάλει πρόσθετη χρέωση 1.000 δολαρίων ανά εμπορευματοκιβώτιο στα πλοία που διέρχονται από τα στενά, για να καλύψει το κόστος ασφάλισης και τους κινδύνους για τα πληρώματα (SeaNews).

Οι αγορές φυσικού αερίου είχαν αρχίσει να προεξοφλούν μια συμφωνία. Το συμβόλαιο αναφοράς της Ευρώπης, το ολλανδικό TTF, έκλεισε την Παρασκευή στα 75,025 ευρώ ανά μεγαβατώρα, από επίπεδα άνω των 80 ευρώ μία εβδομάδα νωρίτερα, ενώ η Argus συνέδεσε την υποχώρηση με την πρόταση του Ιράν (Argus). Οι αγορές ήταν κλειστές όταν μίλησε ο Τραμπ το Σάββατο, επομένως δεν έχει ακόμη καταγραφεί η αντίδρασή τους στην άρνησή του.

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις άσκησαν πίεση εκεί όπου μπορούσαν. Στις 24 Σεπτεμβρίου, ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γιόχαν Βάντεφουλ υποστήριξε έκκληση 80 χωρών για πλήρη επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ (Handelsblatt). Η έκκληση δείχνει τι ζητά ένας ευρύς συνασπισμός, αλλά δεν μπορεί να υποχρεώσει την Ουάσιγκτον να άρει τον αποκλεισμό ή την Τεχεράνη να σταματήσει τις απειλές, αφού κανένα από τα δύο μέσα πίεσης δεν βρίσκεται στα χέρια της Ευρώπης.

Η τιμή του φυσικού αερίου την Παρασκευή αντανακλούσε εν μέρει την ελπίδα για μια συμφωνία την οποία η Ευρώπη ούτε μπορούσε να υπογράψει ούτε να εμποδίσει. Η Ουάσιγκτον απέρριψε πλέον μια πρόταση που την ήθελε να κινηθεί πρώτη, ενώ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν έχουν τρόπο να υποχρεώσουν καμία από τις δύο πλευρές να ανοίξει ξανά τη δίοδο. Παραμένει, ωστόσο, μια σημαντική επιφύλαξη: το πλήρες σχέδιο δεν έχει δημοσιοποιηθεί και ο Τραμπ δεν έχει πει ποιον όρο απέρριψε. Μέχρι η Ουάσιγκτον να κατονομάσει τον όρο ή να καταθέσει δική της πρόταση, οι Ευρωπαίοι δεν μπορούν να γνωρίζουν αν η διαφωνία αφορά τη σειρά των κινήσεων ή την ουσία.