Η Τουρκία χαράζει πάρκα στο Αιγαίο

Δύο προεδρικά διατάγματα που δημοσιεύθηκαν το Σάββατο χαρακτηρίζουν μεγάλες θαλάσσιες εκτάσεις κοντά σε ελληνικά νησιά ως τουρκικά εθνικά πάρκα. Ένα θαλάσσιο πάρκο δεν παράγει κυριαρχία κατά το διεθνές δίκαιο. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν η Άγκυρα θα χρησιμοποιήσει κανόνες προστασίας, άδειες και ελέγχους για να δημιουργήσει πρακτικό έλεγχο πριν οριοθετηθούν οι θαλάσσιες ζώνες.

Δύο πάρκα, δύο σημεία πίεσης

Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υπέγραψε διατάγματα για τη δημιουργία δύο θαλάσσιων εθνικών πάρκων. Το πρώτο, το Θαλάσσιο Εθνικό Πάρκο Φετιγιέ-Κας, βρίσκεται ανάμεσα στις νοτιοδυτικές τουρκικές ακτές και τα νερά κοντά στο Καστελλόριζο και τη Ρόδο. Το δεύτερο, το Θαλάσσιο Εθνικό Πάρκο Βορείου Αιγαίου, καλύπτει περίπου 1.742 τετρ. χλμ. ανοικτά των τουρκικών ακτών, κοντά στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη (BloombergHT, Harita Haber).

Και τα δύο δημοσιεύθηκαν στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 16 Αυγούστου, με παραρτήματα συντεταγμένων και χάρτες ορίων (Hürriyet). Δεν πρόκειται για επικοινωνιακές ανακοινώσεις, αλλά για τυπικές νομικές πράξεις του τουρκικού κράτους: αποδίδουν καθεστώς προστασίας, χαράσσουν όρια και ανοίγουν τον δρόμο για άδειες, περιπολίες και περιορισμούς. Όλα αυτά είναι συνήθη όταν ένα κράτος ασκεί δικαιοδοσία. Η διαφορά αρχίζει στο ερώτημα πού τελειώνει αυτή η δικαιοδοσία.

Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι τα πάρκα εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων, δηλαδή της θαλάσσιας ζώνης όπου ένα παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, κανονικά έως 12 ναυτικά μίλια, και εισέρχονται σε περιοχές όπου η Αθήνα θεωρεί ότι έχει δικαιώματα υφαλοκρηπίδας στον βυθό και στους πόρους του. Το υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε τα διατάγματα παράνομα και τόνισε ότι «δεν δημιουργούν τετελεσμένα» (Kathimerini, ProtoThema).

Η τουρκική θέση, όπως μεταφέρεται από ημιεπίσημα μέσα και όχι από επιβεβαιωμένη ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών, παρουσιάζει τα πάρκα ως μέτρο προστασίας των τουρκικών θαλάσσιων δικαιωμάτων (Daily Sabah).

Η λογική του χάρτη

Η γεωγραφία των πάρκων ακολουθεί μια γνώριμη τουρκική επιχειρηματολογία: ότι τα ελληνικά νησιά που βρίσκονται κοντά στις τουρκικές ακτές πρέπει να παράγουν περιορισμένη ή και καθόλου θαλάσσια ζώνη. Στον νότο, ο διάδρομος Φετιγιέ-Κας παραπέμπει στην ίδια λογική που στήριξε το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, με το οποίο η Άγκυρα και η Τρίπολη χάραξαν διεκδικήσεις σε θαλάσσιες περιοχές όπου η Ελλάδα θεωρεί ότι τα νησιά της έχουν επήρεια. Η Αθήνα έχει αφιερώσει τρεις γύρους επαφών με τη Λιβύη στην προσπάθεια να αποδυναμώσει εκείνη τη συμφωνία (To Brief). Στον βορρά, η τοποθέτηση τουρκικής διοικητικής ζώνης ανάμεσα στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη ισοδυναμεί με αξίωση διαχείρισης υδάτων που η Ελλάδα θεωρεί δική της υφαλοκρηπίδα ή ανοικτή θάλασσα (Kathimerini).

Οι ακριβείς συντεταγμένες των παραρτημάτων δεν έχουν ακόμη αποτυπωθεί ανεξάρτητα, επομένως δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί με ακρίβεια η έκταση τυχόν επικάλυψης. Η γενική εικόνα, όμως, είναι αρκετά σαφής: και τα δύο πάρκα τοποθετούνται σε σημεία όπου συγκρούονται οι διεκδικήσεις των δύο χωρών.

Τα δικαιώματα υφαλοκρηπίδας δεν εξαρτώνται από το ποιος δημοσιεύει τον νεότερο χάρτη. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, στην απόφαση για την Υφαλοκρηπίδα της Βόρειας Θάλασσας, έκρινε ότι τέτοια δικαιώματα υπάρχουν αυτοδικαίως λόγω της ακτογραμμής ενός κράτους και όχι επειδή εκδίδεται μεταγενέστερη διοικητική πράξη (ICJ). Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, όμως πολλές από τις βασικές αρχές της θεωρούνται δεσμευτικό εθιμικό διεθνές δίκαιο (UNCLOS). Ένας περιβαλλοντικός χαρακτηρισμός δεν μπορεί να παρακάμψει αυτό το πλαίσιο. Ένα θαλάσσιο πάρκο μπορεί να ρυθμίζει την αλιεία και να απαιτεί άδειες εκεί όπου ένα κράτος έχει ήδη δικαιοδοσία. Δεν μπορεί να δημιουργήσει δικαιοδοσία εκεί όπου δεν υπάρχει.

Η Ελλάδα μόνη, η Ευρώπη σιωπηλή

Μέχρι τη δημοσίευση του κειμένου, καμία άλλη κυβέρνηση της ΕΕ δεν είχε αντιδράσει δημόσια στα διατάγματα. Το πλησιέστερο έμμεσο σήμα ήρθε από τη Γαλλία: η Le Figaro και το Opex360 κατέγραψαν αύξηση των τουρκικών παραβιάσεων του ελληνικού εναέριου χώρου από μη επανδρωμένα αεροσκάφη και πολεμικά αεροσκάφη μέσα στον μήνα, εντάσσοντας τα πάρκα σε ένα ευρύτερο μοτίβο πίεσης στο Αιγαίο (Le Figaro, Opex360).

Η σιωπή αυτή έχει σημασία, επειδή τα πάρκα αγγίζουν διεκδικούμενη υφαλοκρηπίδα κράτους-μέλους της ΕΕ και το εξωτερικό θαλάσσιο σύνορο της Ένωσης. Η Αθήνα δηλώνει ότι θα θέσει το ζήτημα σε επίπεδο ΕΕ και ΝΑΤΟ. Κανένα από τα δύο φόρα, όμως, δεν οριοθετεί θαλάσσιες ζώνες. Η ΕΕ μπορεί να εκδώσει πολιτικές δηλώσεις και να ασκήσει διπλωματική πίεση. Το ΝΑΤΟ μπορεί να διαχειριστεί εντάσεις μεταξύ συμμάχων. Κανένα δεν μπορεί να τραβήξει τη γραμμή στον χάρτη.

Η πραγματική δοκιμασία της δικαιοδοσίας θα έρθει όταν η Τουρκία αρχίσει να εφαρμόζει τα διατάγματα. Αν η Άγκυρα εκδίδει άδειες, πραγματοποιεί περιπολίες ή απαιτεί έγκριση από πλοία σε ύδατα που το διεθνές δίκαιο δεν θέτει υπό τουρκικό έλεγχο, τα πάρκα θα πάψουν να είναι απλός περιβαλλοντικός χαρακτηρισμός και θα μετατραπούν σε καθεστώς που πλοία και αρχές θα καλούνται να υπακούσουν. Προς το παρόν, η Ελλάδα αντιμετωπίζει την υπόθεση ως ζήτημα ευρωπαϊκών συνόρων. Η υπόλοιπη Ευρώπη την αφήνει να παραμένει ελληνοτουρκική διαφορά.