Koeltekort kost Europa 1,000 levens

In acht dagen tijd overleden deze juni in Europa meer dan duizend mensen, volgens de Wereldgezondheidsorganisatie. De Spaanse oversterftemonitor MoMo telde in vier dagen alleen al 212 doden, van wie 200 ouder dan 65 jaar (EFE). In Turijn en Milaan viel de stroom uit. Waarschuwingen waren er in elk land. Toch stierven mensen, omdat de instanties die dodelijke hitte signaleren en de instanties die mensen ertegen moeten beschermen onder verschillende bestuurslagen vallen, uit verschillende begrotingen worden betaald en andere regels volgen.

De EU kan waarschuwen. Zij kan niemand dwingen te handelen.

De Europese Klimaatwet verplicht lidstaten om "voortdurende vooruitgang te boeken met adaptatie", maar legt geen afdwingbare norm op voor koeltecentra, schooltemperaturen of de voorbereiding van zorginstellingen (European Climate Law). De EU-adaptatiestrategie uit 2021 behandelt hittegolven wel als een Europees probleem, maar is een aanbeveling van de Commissie, geen bindende regeling voor lokale diensten (EU Adaptation Strategy). Brussel levert geld, satellietdata en noodcoördinatie via het EU-mechanisme voor civiele bescherming, waarmee lidstaten onder meer brandweerlieden en medische teams over de grens kunnen delen. Of een crèche airconditioning heeft, beslist Brussel niet.

De eigen klimaatrisicobeoordeling van het Europees Milieuagentschap stelt dat Europa "niet voorbereid is op snel groeiende klimaatrisico's", met hitte als een van de scherpste gezondheidsrisico's in zuidelijke steden (EEA). Die vaststelling beschrijft precies wat deze week zichtbaar werd: de aanpassing aan hitte houdt geen gelijke tred met de temperatuur.

Vier landen, één tekortkoming

Waarschuwingssystemen werken. De bescherming valt uiteen zodra iemand moet handelen. Dat patroon keert terug.

In Duitsland hebben slechts 7 van de 16 deelstaten een hitteactieplan voor de hele deelstaat. Het federale milieuministerie noemt zichzelf een "impulsgever", niet de uitvoerder van bescherming (BMUKN). In de Bondsdag loopt nog altijd het debat over wie verplichte gemeentelijke hitteplannen en koeling in ziekenhuizen moet betalen (tagesschau). Intensivecareartsen stelden dat deelstaten hittebescherming in ziekenhuizen moeten financieren, in plaats van die te behandelen als optioneel comfort (BR). Dat debat is zelf het bewijs: niemand is duidelijk eigenaar van de stap van waarschuwing naar bescherming.

In Italië liet dezelfde kloof zich op twee manieren zien. Lombardije verbood buitenwerk tijdens piekuren op risicodagen en vulde daarmee een leegte waarvan vakbonden zeiden dat Rome die te traag dichtte (PuntoSicuro). In Turijn waren er in vier dagen minstens 16 stroomstoringen toen de lokale elektriciteitsvraag opliep; in Milaan zaten meerdere wijken zonder stroom (Renewable Matter, Il Fatto Quotidiano). De nationale stroomvoorziening hield stand. De lokale distributienetten deden dat niet.

Spanje heeft het meest ontwikkelde systeem van Europa om sterfte te volgen. MoMo schatte het aantal hittegerelateerde doden tussen 21 en 24 juni op 212 (EFE). Toch weigerde een nationale energie-instantie subsidie voor koeling op vier openbare scholen in Pinto, omdat de gemeente niet kon aantonen dat haar leerlingen onder de administratieve definitie van een "kwetsbare groep" vielen (The Objective). De gemeente wilde verkoeling regelen. Volgens de subsidieregels kwamen de kinderen er niet voor in aanmerking.

Nederland gaf voor het eerst code rood af voor hitte, de hoogste weerswaarschuwing van het KNMI (KNMI, GGD Leefomgeving). Er is geen landelijke regel voor het sluiten van scholen bij hitte en geen maximumtemperatuur voor klaslokalen. De PO-Raad waarschuwde dat ongeveer acht op de tien scholen geen adequaat binnenklimaat hebben (ANP/PO-Raad). De waarschuwing was nieuw. De staat van de schoolgebouwen was dat niet.

Wat niemand bijhoudt

Er is geen verplichte EU-brede ranglijst die bijhoudt hoeveel koeltecentra er zijn, welke hitteprotocollen scholen hanteren, hoe zorginstellingen zijn voorbereid of waar elektriciteitsnetten door hitte uitvallen. Landen zijn op adaptatie nauwelijks te vergelijken, omdat de data voor zo'n vergelijking ontbreekt.

Europa kan hitte dagen van tevoren voorspellen. Achteraf kan het de doden tellen. Wat het niet kan afdwingen, is dat een verpleeghuis in Mainz, een crèche in Bologna of een school in Pinto koel genoeg is om mensen in leven te houden in de uren daartussen.