Spaanse verblijfsregeling naar EU-rechter

Meer dan 1,17 miljoen mensen hebben in Spanje een aanvraag ingediend om hun migratiestatus te regulariseren voordat de termijn eind juni sloot. Dat is ruim twee keer zoveel als de regering aanvankelijk had geraamd (Crónica Global, The Guardian). Geen enkele EU-lidstaat heeft de afgelopen jaren op deze schaal geprobeerd illegaal werk te legaliseren. Het Spaanse Hooggerechtshof bekijkt nu of het Hof van Justitie van de EU moet worden gevraagd of het programma verenigbaar is met Europees recht (El Español). Neemt het EU-Hof de zaak op, dan geldt het antwoord voor alle lidstaten. Daarmee bepaalt Luxemburg hoe ver regeringen mogen gaan bij het legaliseren van irreguliere werknemers, juist op een moment dat andere landen hun migratiepolitiek bouwen rond strengere terugkeer.

Eén bepaling, twee lezingen

Het geschil draait om één bepaling in de Europese Terugkeerrichtlijn, de wet uit 2008 die gemeenschappelijke regels vastlegt voor het uitzetten van mensen zonder verblijfsrecht. Artikel 6, lid 1, zegt dat regeringen een terugkeerbesluit moeten nemen tegen iedereen die illegaal op hun grondgebied verblijft. Artikel 6, lid 4, geeft lidstaten de mogelijkheid om verblijf toe te staan om "schrijnende, humanitaire of andere redenen" en dan af te zien van zo'n terugkeerbesluit. In het eigen terugkeerhandboek van de Commissie staat bovendien dat een land "op elk moment" een verblijfsvergunning mag geven aan iemand die irregulier verblijft (Richtlijn 2008/115/EG, Commission Return Handbook).

De Spaanse regering ziet daarin duidelijke juridische ruimte. Tegenstanders lezen dezelfde bepaling veel smaller: artikel 6, lid 4, is volgens hen bedoeld als noodklep voor individuele gevallen, niet als grondslag voor meer dan een miljoen regularisaties. Stuurt het Hooggerechtshof een prejudiciële vraag naar Luxemburg, dan trekt het arrest de grenzen van deze bepaling voor elke lidstaat (El Debate).

Europa leest hetzelfde verhaal door andere angsten

In Duitsland werd het Spaanse programma vooral behandeld als arbeidsmarktdossier. De aandacht ging uit naar de poging van Madrid om werknemers uit de schaduweconomie, vooral in de bouw, landbouw en huishoudelijke zorg, onder te brengen in belast, verzekerd werk (taz).

Duitse media maakten daarbij precies onderscheid tussen wat een Spaanse verblijfskaart wel en niet geeft. Onder de Schengenregels mag iemand met zo'n kaart maximaal 90 dagen kort verblijven in andere landen van de zone zonder grenscontroles. Toegang tot de arbeidsmarkt van een ander land geeft die kaart niet (FAZ, Schengenovereenkomst, art. 21). Oostenrijk hoeft deze werknemers dus niet direct toe te laten.

De Oostenrijkse FPÖ, de radicaal-rechtse Vrijheidspartij die nu de coalitie leidt, trok toch de omgekeerde conclusie. Zij noemde de Spaanse regeling een "Schengen-vrijkaart" en een "asielmagneet" (Krone). In dat frame worden aanzuigende werking, doorreis en de geloofwaardigheid van terugkeerbeleid samengeperst tot één alarm. Juridisch is de directe blootstelling beperkt: ruimere mobiliteitsrechten ontstaan pas na jaren onafgebroken verblijf onder de Europese richtlijn voor langdurig ingezetenen, niet door een eerste Spaanse vergunning van één jaar.

Italië trok Spanje ondertussen zijn eigen handhavingsdebat in. Minister van Binnenlandse Zaken Piantedosi presenteert het Europese Migratie- en Asielpact, het pakket uit 2024 dat de behandeling van asielaanvragen en terugkeer moet hervormen, als een beweging naar strengere handhaving (Avvenire). Vanuit Rome bezien is Spanje daarmee het tegenmodel.

Catalonië draagt de administratieve last

De aantallen drukken het zwaarst op Catalonië. De regio ontving meer dan 257.000 aanvragen, meer dan welke autonome gemeenschap ook. Alleen al de provincie Barcelona was goed voor meer dan 192.000 aanvragen (Crónica Global). Advocaten in Barcelona waarschuwen dat vooral het gebrek aan afspraken bij immigratiekantoren de regeling kan laten vastlopen.

Portugal laat zien wat er gebeurt als de administratieve capaciteit het tempo niet bijhoudt. Ook daar werden honderdduizenden mensen via een regularisatieronde geformaliseerd, maar achterstanden lieten velen maandenlang zonder geldige documenten zitten. Volgens ECO verdwenen in 2025 meer dan 162.000 buitenlandse werknemers uit de socialezekerheidsregistratie zonder terug te keren in actieve inschrijving. Regularisatie kan bestaand werk uit de informele sfeer halen, maar alleen als de staat aanvragen snel genoeg omzet in bruikbare status. Anders ontstaat vooral een nieuwe wachtkamer.

De juridische vraag voor het EU-Hof zou smal zijn: staat artikel 6, lid 4, massaregularisatie toe, of alleen uitzonderingen per individueel geval? De politieke vraag is breder. Spanje test of een grote EU-lidstaat irreguliere arbeid op schaal kan legaliseren terwijl buurlanden juist politiek kapitaal steken in terugkeer. Het eerste oordeel kan van rechters komen. De eerste mislukking, als die komt, wordt zichtbaar bij het afsprakenloket.