12 lidstaten halen EU-migratiedoelen niet

Nog negen dagen. Op 12 juni wordt het EU-migratie- en asielpact bindend recht in alle 27 lidstaten. Tien verordeningen, jaren onderhandelen, één ingangsdatum. Het pact verandert de manier waarop Europa asiel behandelt, van aankomst tot uitzetting, en voert voor het eerst uniforme procedures en verplichte lastenverdeling in. Frankrijk heeft de nationale wetgeving die daarvoor nodig is nog niet gepubliceerd. Spanje gaat kortere beroepstermijnen toepassen zonder aangepast gerechtelijk kader. Het Italiaanse uitvoeringsplan is nog altijd niet openbaar. Negen lidstaten hebben de IT-systemen voor Eurodac, de gezamenlijke biometrische databank waarop het hele systeem steunt, nog niet getest (ETIAS.com). De wet komt er dus eerder dan de machine die haar moet uitvoeren.

Screening in zeven dagen, besluiten in twaalf weken

Aan de buitengrens draait het pact om snelheid. Iedereen die aan een EU-buitengrens aankomt, moet binnen zeven dagen worden gescreend, inclusief afname van biometrische gegevens vanaf zes jaar (Europese Commissie). Aanvragers uit landen waar minder dan 20% van de asielverzoeken wordt ingewilligd, komen in een versnelde grensprocedure terecht: eerste besluit en beroep samen binnen twaalf weken. In die periode gelden zij juridisch als personen die het EU-grondgebied niet zijn binnengekomen (CGRS België).

Ook verplichte solidariteit is nieuw. Frontlijnlanden als Italië, Spanje, Griekenland en Cyprus kunnen hulp vragen aan andere EU-landen. Die moeten dan asielzoekers overnemen, ongeveer € 20.000 betalen per persoon die zij niet willen opnemen, of personeel en materieel sturen. De eerste solidariteitspool loopt van juni tot en met december 2026: 21.000 herplaatsingen of € 420 miljoen (Franse Senaat). Hongarije en Slowakije hebben niets toegezegd.

Uit het eigen voortgangsrapport van de Commissie, gepubliceerd op 8 mei, bleek dat slechts 15 van de 27 lidstaten de infrastructuur en het personeel voor screening op orde hadden (Europese Commissie, ETIAS.com). Gratis rechtsbijstand, die het pact voorschrijft, was in zes landen niet beschikbaar, onder meer in Griekenland en Italië, juist twee landen die officieel onder acute migratiedruk staan. Het onafhankelijke mechanisme dat grondrechten aan de grens moet bewaken, werkte nog niet in België, Hongarije, Italië en Malta (Europese Commissie).

Drie landen, drie juridische gaten

In Frankrijk heeft de regering het parlement helemaal omzeild. Via artikel 38 van de grondwet, dat de uitvoerende macht tijdelijk laat regeren per decreet, werd ongeveer 40% van de immigratiewetgeving herschreven. Links en rechts maakten allebei bezwaar, om tegengestelde redenen, maar ook tegen de omzeiling zelf (Le Monde). Een ordonnantie is nog niet gepubliceerd. De regering overweegt nu een circulaire, dus een bestuurlijke instructie aan ambtenaren in plaats van bindende wetgeving, om het gat te dichten. De Conseil d'État, de hoogste Franse bestuursrechter, waarschuwde voor een periode van "juridische onzekerheid" waarin oude en nieuwe regels naast elkaar bestaan zonder samenhangende uitleg (Conseil d'État).

In Spanje bevestigde de landsadvocaat op 1 juni dat beroepstermijnen worden teruggebracht van twee maanden tot soms vijf dagen, zonder nationale wet die de overgang voor de rechterlijke macht regelt (EuropaPress). Polen kreeg een ander soort uitzondering: één jaar vrijstelling van herplaatsingsverplichtingen, met als argument dat de opvang van meer dan een miljoen Oekraïense vluchtelingen en de bewaking van de oostelijke Schengengrens gelijkwaardige solidariteit vormen. Premier Tusk presenteerde die vrijstelling als een afgedane zaak (VisaHQ). In december loopt zij af.

Nieuwe terugkeerregels komen erbovenop

Op 1 juni bereikten het Europees Parlement, de rechtstreeks gekozen EU-wetgever, en de Raad, waarin de regeringen van de lidstaten zitten, een voorlopig akkoord over de terugkeerverordening. Die verordening zou uitzetting naar "terugkeerhubs" in derde landen mogelijk maken, ook als de uitgezette persoon geen eerdere band met dat land heeft. Verder kan administratieve detentie worden verlengd tot 24 maanden en verdwijnt het automatische recht om tijdens beroep tegen een terugkeerbesluit te blijven (Europees Parlement, Euronews). ECRE, het grootste Europese netwerk voor vluchtelingenrechten, noemde het "een van de meest bestraffende en gevaarlijke migratie-instrumenten uit de recente EU-geschiedenis" (ECRE).

Samen bouwen het pact en de terugkeerverordening aan een systeem dat snelheid veronderstelt: screening in zeven dagen, besluiten in twaalf weken, kortere beroepsprocedures en snellere uitzetting. Het eigen voortgangsrapport van de Commissie wijst er intussen op dat de meeste lidstaten op 12 juni nog niet beschikken over de rechtbanken, advocaten en grensfaciliteiten die daarvoor nodig zijn.