Schaduwtankers varen ongehinderd door

Voor de Bulgaarse en Roemeense kust blijven tankers uit de Russische schaduwvloot gewoon passeren. Ze varen binnen, ze varen weer weg. Tussen januari en augustus 2026 brachten zeker 14 van zulke schepen samen 418 uur door in de wateren van twee EU-lidstaten, blijkt uit onderzoek van Greenpeace Bulgarije op basis van volggegevens van Lloyd's List Intelligence (Greenpeace Bulgaria, Fakti). Geen enkel schip werd tegengehouden. Geen enkel schip werd betreden. Geen enkel schip werd vastgezet.

Dat klinkt als falende handhaving. Zo eenvoudig is het niet. De EU kan schepen op sanctielijsten zetten. Kuststaten hebben nog steeds een juridische grond nodig om ze tegen te houden.

Waarom aanwezigheid alleen geen reden is voor vasthouding

De 14 schepen staan in de schaduwvlootdatabase van Lloyd's List, die tankers markeert wegens misleidende praktijken rond gesanctioneerde olieladingen (Greenpeace Bulgaria). De gepubliceerde gegevens bevatten echter geen tracking per schip, geen ladinghistorie, geen verzekeringsstatus en geen bewijs dat een van de 14 schepen een haven aandeed, lading oversloeg of vervuiling veroorzaakte in Bulgaarse of Roemeense wateren.

Het internationaal zeerecht beschermt het recht op onschuldige doorvaart: schepen mogen volgens het VN-Zeerechtverdrag door de territoriale zee van een ander land varen zonder inmenging (UNCLOS). Een vermelding op een sanctielijst heft dat recht niet automatisch op. Een tanker die de Zwarte Zee oversteekt zonder te stoppen of lading over te slaan, heeft dus hetzelfde doorvaartrecht als andere schepen. Zoals SWP Berlin concludeerde: plaatsing op een lijst creëert politieke druk, maar geen algemeen recht om een schip in beslag te nemen (SWP Berlin).

Het beeld dat de campagne van Greenpeace draagt, is de Kairos, een verlaten gesanctioneerde tanker bij Burgas. Activisten beschilderden de romp nadat satellietbeelden in de buurt sporen lieten zien die op olievlekken leken (Greenpeace Bulgaria Kairos, Cherno More). Bulgaarse maritieme autoriteiten zeiden na latere controles geen actieve vervuiling te hebben gevonden. Daarmee is de kwestie overigens niet gesloten.

Waar handhaving werkt en waar niet

De Roemeense reactie laat precies zien waar het gat zit. De Roemeense scheepvaartautoriteit zei dat na plaatsing op de sanctielijst geen enkel gesanctioneerd schip Roemeense havens was binnengelopen (DottoTV, Radio Constanta). Dat beantwoordt één vraag: haventoegang. Het zegt niets over wat er door de Roemeense exclusieve economische zone vaart, de ruimere wateren waar een staat wel rechten heeft rond grondstoffen en vervuiling, maar geen volledige territoriale controle.

ProTV meldde dat de Roemeense kustwacht sinds mei 2022 meer dan 1.200 meldingen kreeg van overslag tussen schepen. Volgens de kustwacht waren inspecties niet nodig, omdat de schepen melding hadden gedaan onder regels ter voorkoming van vervuiling (Stirile ProTV). Melding werd met andere woorden behandeld als naleving.

Denemarken laat zien hoe handhaving eruitziet wanneer staten de bevoegdheden gebruiken die ze in havens en op ankerplaatsen wél hebben. Vanuit zijn positie bij de toegang tot de Oostzee registreerde Kopenhagen in 2025 292 reizen van schaduwvloottankers door Deense wateren (gCaptain). De Deense autoriteiten inspecteerden 79 tankers bij de ankerplaats Skagen Red en hielden er vier vast (Sofart). Denemarken voerde ook controles op verzekeringscertificaten in voor geladen tankers die de Grote Belt verlieten, waarbij ontbrekende documentatie werd gebruikt voor sanctiewerk (Folketinget). Handhaving bijt bij ankerplaatsen en knelpunten. Op open water varen schepen gewoon door.

De dienstverleningsknoppen die sancties kunnen laten werken

De dieper liggende flessenhals ligt niet aan de Zwarte Zeekust, maar in Athene en Valletta. Aan Griekenland gelieerde exploitanten verdienden volgens een analyse van de Financial Times in drie jaar tijd minstens $3,8 miljard aan de handel in Russische ruwe olie (Fortune Greece). Toen het 21ste sanctiepakket van de EU maritieme diensten wilde beperken, zoals verzekering, bemiddeling, scheepsbeheer en financiering, blokkeerde Griekenland de deal totdat het uitzonderingen had bedongen voor het vervoer van Russisch lng (Naftemporiki, News247). EU-sancties vereisen unanimiteit in de Raad, waar de ministers van Buitenlandse Zaken van alle 27 lidstaten moeten instemmen. Eén land kan dus een heel pakket ophouden. Griekenland gebruikte die macht.

De EU heeft de afgelopen jaren gestaag schepen aan haar sanctielijsten toegevoegd. Het 21ste pakket gaf lidstaten nieuwe bevoegdheden om lading in beslag te nemen van vastgehouden schaduwvlootschepen (Skuld, Gard). Maar het afsnijden van Europese maritieme diensten heeft een prijs: ladingen kunnen verschuiven naar oudere schepen, ondoorzichtige vlaggen en niet-westerse verzekeraars, waardoor de vloot moeilijker zichtbaar en minder veilig verzekerbaar wordt (Brookings).

De 14 tankers en hun 418 uur laten een probleem zien waarvoor de EU sanctieregels heeft gebouwd, maar waarvan zij de praktische risico's bij kuststaten neerlegt. Bulgarije en Roemenië dragen het milieurisico van verouderde, onderverzekerde schepen die door hun wateren varen. Griekenland controleert de dienstverleningsknoppen waarmee de economische ruimte van de vloot kan worden verkleind. Toezicht wordt intussen aangezien voor handhaving. Zolang Sofia en Boekarest de instrumenten niet inzetten waarvan Denemarken heeft laten zien dat ze werken, zoals ankerplaatsinspecties, verzekeringscontroles en gedocumenteerde vervuilingsgronden, blijven zij uren tellen terwijl de tankers blijven passeren.