Gibraltar opent grens voor pendelaars

Op 15 juli gingen ongeveer 15.000 dagelijkse pendelaars voor het eerst in meer dan een eeuw zonder paspoortcontrole over de landgrens tussen Spanje en Gibraltar (BBC, Spaanse ministerie van Buitenlandse Zaken). Het verdrag dat een dag eerder in Brussel werd ondertekend door de Britse minister Stephen Doughty en EU-commissaris Maroš Šefčovič haalt de buitengrens van de EU niet weg. Het verplaatst de Schengencontrole, dus de paspoort- en identiteitscontrole die de gezamenlijke Europese reiszone bewaakt, van het oude hek bij La Línea naar de luchthaven en haven van Gibraltar. Daar werken Spaanse en Gibraltarese functionarissen nu naast elkaar (Britse regering, Brussels Times). Het soevereiniteitsconflict blijft bevroren. De dagelijkse wrijving wordt verplaatst.

Spanje beheert de Schengenpoort

Spanje beslist voortaan wie via de luchthaven en haven van Gibraltar het Schengengebied binnenkomt. Spaanse functionarissen voeren daar volledige in- en uitreiscontroles uit, met toegang tot Europese veiligheidsdatabanken (Spaanse ministerie van Buitenlandse Zaken). Madrid krijgt ook de bevoegdheid om de regeling op te schorten of te beëindigen. Als Spanje vindt dat de afspraken worden geschonden, kan het de deal dus stilzetten. Gibraltar en het Verenigd Koninkrijk behouden op dezelfde locaties hun eigen, afzonderlijke controles.

Alle partijen presenteren dit als winst. Londen stelt dat de Britse soevereiniteit "volledig en uitdrukkelijk beschermd" blijft (regering van Gibraltar). Spanje zegt dat zijn eigen aanspraak op soevereiniteit overeind blijft (RTVE). Joseph Garcia, vicepremier van Gibraltar, vatte het zakelijk samen: "de grens blijft precies waar die was" en "Schengen is een praktisch instrument, geen politieke vlag" (regering van Gibraltar). Het verdrag haalt territoriale aanspraken en grensfunctie uit elkaar. Voor Gibraltar ontstaat daarmee economische ademruimte, vooral voor de grofweg helft van de beroepsbevolking die dagelijks vanuit Spanje de grens overgaat.

Camera's vervangen het hek

Het oude hek is verdwenen. Daarvoor in de plaats komt een controlesysteem van camera's, databanken en luchthavenpoortjes. Gibraltar heeft op geselecteerde plekken niet-beklimbare hekken geplaatst, gezichtsherkenningscamera's gekoppeld aan Interpol en databanken voor gezochte personen, automatische kentekenherkenning, cameratoezicht en een permanente aanwezigheid van opsporingsdiensten langs de voormalige grens (regering van Gibraltar). In de terminal wordt het nieuwe biometrische Entry/Exit System van de EU gekoppeld aan het Schengeninformatiesysteem. Het EES registreert vingerafdrukken en gezichtsscans van reizigers van buiten de EU; het SIS is de gezamenlijke EU-databank voor gezochte personen en inreisverboden. De deal staat Spaanse functionarissen bovendien toe verdachten onder strikte voorwaarden over de oude grenslijn Gibraltar in te achtervolgen: met voorafgaande melding, herkenbare functionarissen en naleving van lokaal recht (GBC).

Het patroon doet denken aan Noord-Ierland, waar de post-Brexitregeling een harde landgrens voorkwam door handelswrijving naar de Ierse Zee te verplaatsen. In beide gevallen hield Londen een politiek gevoelige grens zacht door elders in het systeem EU-regels en buitenlandse functionarissen te accepteren (Le Figaro). De Gibraltarese variant is wel smaller. Zij verplaatst waar en door wie controles plaatsvinden, zonder dat binnen Brits grondgebied een groter pakket EU-recht gaat gelden zoals in Noord-Ierland.

Wie neemt de telefoon op

Voor volledige ratificatie heeft het verdrag nog instemming nodig van het Europees Parlement, de rechtstreeks gekozen wetgever van de EU. Maar het urgentere gat zit bij de verantwoordingslijn.

Neem een reiziger die op de luchthaven van Gibraltar aankomt, ten onrechte in het SIS wordt gemarkeerd en vervolgens door een Spaanse functionaris wordt geweigerd. Wie behandelt dan de klacht? Spanje beheert de inreisbeslissing en de toegang tot de databank. De bezwaar- en herstelrechten voor gemarkeerde reizigers lopen via Spaanse administratieve kanalen (Spaanse ministerie van Buitenlandse Zaken). Tegelijk zegt het UK-Gibraltar Concordat dat Londen onder internationaal recht de eindverantwoordelijkheid draagt. De gouverneur, de door de Britse monarch benoemde vertegenwoordiger in Gibraltar, behoudt gezag over binnenlandse veiligheid en staat op dat terrein boven de lokale regering (Britse regering). Gibraltar voert intussen zelf de dagelijkse verplichtingen uit het verdrag uit.

Eén grensincident kan nu drie jurisdicties, twee rechtsstelsels en twee regimes voor databeheer raken. Het verdrag maakt de dagelijkse grenspassage eenvoudiger. De verantwoordelijkheid is er niet eenvoudiger op geworden. Juist het Europees Parlement, dat nog over ratificatie moet stemmen, kan daarom vragen om duidelijkere antwoorden voordat het zijn handtekening zet.