Belgische klem rond Russische reserves

Drie voormalige westerse bestuurders hebben op 8 augustus voorgesteld dat de EU het beheer overneemt van ongeveer € 210 miljard aan bevroren reserves van de Russische centrale bank. Het plan, waarover Duitse media als eerste berichtten, komt van Annegret Kramp-Karrenbauer, oud-minister van Defensie in Duitsland, Nathalie Loiseau, oud-minister van Europese Zaken in Frankrijk, en Daleep Singh, voormalig hooggeplaatst sanctiefunctionaris in de VS (FAZ, RBC Ukraine). Het is een politieke campagne, geen EU-beleid. Juist in die afstand zit de werkelijke discussie.

Het winstmodel dat Europa al gebruikt

Nadat de EU in 2022 Russische centralebankreserves had bevroren, bleven de onderliggende bezittingen rente opleveren. Obligatiecoupons liepen af. Rente werd bijgeschreven. De EU roomt die opbrengsten af en stuurt het geld naar Oekraïne, terwijl de hoofdsom bevroren blijft en formeel eigendom van Rusland is (Council, EUR-Lex).

Op 3 augustus maakte de EU € 1,4 miljard aan zulke opbrengsten over. Daarmee kwam het totaal sinds de start van het systeem uit op € 8 miljard (EEAS, Euronews). Het grootste deel daarvan, 95%, helpt Oekraïne bij het bedienen van G7-leningen, niet bij de directe aankoop van wapens. De overige 5% loopt via de Europese Vredesfaciliteit naar militaire steun (Commission Representation in France).

De G7-constructie werkt als volgt: kredietverstrekkers betalen Oekraïne nu, en toekomstige opbrengsten uit de bevroren Russische tegoeden helpen die leningen later af te lossen (G7 Apulia communiqué). Financieel is dat handig bedacht, maar het blijft afhankelijk van rente-inkomsten, niet van de € 210 miljard aan hoofdsom. Tegenover de oorlogskosten en wederopbouwbehoefte van Oekraïne is € 8 miljard beperkt. Dat verschil voedt de druk om verder te gaan.

Wat beheer zou veranderen — en waarom België dwarsligt

Bijna alle bevroren Russische reserves liggen op één plek: Euroclear, de Brusselse instelling die vastlegt wie welke effecten bezit en transacties tussen kopers en verkopers afwikkelt. Ongeveer 90% van de bevroren Russische tegoeden in de EU wordt daar aangehouden (EUobserver).

Die concentratie geeft België grote praktische macht. Elke stap voorbij het afromen van opbrengsten, of het nu gaat om beheer, inbeslagname of nieuw gebruik van de hoofdsom, vereist Belgische medewerking. De tegoeden zitten immers fysiek in Belgische financiële infrastructuur. België kan nee zeggen, en dan houdt het voorstel op.

Het beheerplan zou de reserves uit Euroclear halen en onderbrengen bij een nieuw EU-orgaan. Het formele eigendom zou bij de Russische centrale bank blijven, waardoor de initiatiefnemers spreken van beheer en niet van confiscatie (FAZ, Fakti). In de praktijk draait het om herverdeling van risico. Nu dragen België en Euroclear de juridische en operationele gevolgen van een geopolitiek besluit dat door alle 27 EU-regeringen is genomen.

Die druk is concreet. In juli bekrachtigde een rechtbank in hoger beroep in Moskou een uitspraak van 18,17 biljoen roebel tegen Euroclear, in een zaak die was aangespannen door de Russische centrale bank (Washington Post, Brussels Times). Die uitspraak is naar Belgisch recht niet uitvoerbaar, maar ze laat wel zien waar Moskou op mikt: niet op de EU als geheel, maar op de ene instelling die de reserves bewaart. De Belgische terughoudendheid is dus geen lafheid. Het is een rationele reactie op geconcentreerd risico dat België draagt namens het hele blok.

De juridische grens die Europa nog niet is overgestoken

Het onderscheid tussen opbrengsten en hoofdsom is geen academische kwestie. Internationaal recht beschermt centralebanktegoeden sterker dan vrijwel elke andere categorie staatseigendom (UN Convention on State Immunity). Het gebruik van opbrengsten na de bevriezing raakt inkomsten die vóór de bevriezing nog niet bestonden. Het overnemen van het beheer over de hoofdsom raakt bezit dat al vóór de oorlog van Rusland was.

Het beheerplan probeert die grens op te rekken. Op papier blijft het eigendom in Moskou, maar de controle verschuift naar de EU. Of andere centrale banken dat in de praktijk toch als confiscatie zien, is de open vraag. En die vraag doet ertoe. Als reservebeheerders concluderen dat tegoeden binnen Europese systemen door een politiek besluit van hand kunnen veranderen, kunnen sommigen minder reserves in euro's aanhouden. De ECB heeft erkend dat sanctiegerelateerde maatregelen het internationale gewicht van Europese financiële infrastructuur kunnen raken, al noemde zij het beheerplan niet specifiek.

Polen en de Baltische staten zouden een kader waarin "Rusland betaalt" verwelkomen, omdat het hun eigen begrotingsdruk verlicht. België en Euroclear zitten met juridische risico's waarvoor nog geen voorstel een echte oplossing biedt. Oekraïne krijgt onder beide benaderingen financiering, maar de omvang hangt af van de juridische grens die Europa bereid is te passeren. Voorlopig luidt het antwoord: opbrengsten wel, hoofdsom niet. Drie voormalige bestuurders willen dat veranderen. Zevenentwintig zittende regeringen nog niet.