359 uitzettingen buiten Grieks asielsysteem

Wie aan de Griekse grens wordt tegengehouden, heeft het recht zich te laten registreren, asiel aan te vragen en een verwijdering aan te vechten bij de rechter. Die rechten staan in het EU-recht, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Handvest van de grondrechten van de EU. Maar als iemand wordt teruggestuurd voordat zijn naam ergens is vastgelegd, bestaan die rechten vooral op papier.

De Griekse Nationale Commissie voor de Mensenrechten documenteerde in haar rapport van het Recording Mechanism 21 vermeende informele gedwongen terugkeeroperaties, waarbij zeker 359 asielzoekers en vluchtelingen betrokken waren (in.gr). Volgens het rapport voerden zowel geüniformeerde als niet-geüniformeerde actoren verwijderingen uit zonder betrokkenen te identificeren, hun asielverzoeken te beoordelen of rechterlijke toetsing mogelijk te maken.

Waarom grenspraktijken doorwerken

De Europese asielregels leggen de verantwoordelijkheid in beginsel bij de lidstaat waar iemand als eerste aankomt. Griekenland is zo'n grensstaat. Als toegang tot asiel daar niet betrouwbaar is, wordt de juridische veronderstelling onder het hele systeem kwetsbaar: dat Griekenland zaken volgens de regels behandelt. Rechters in bestemmingslanden kunnen overdrachten dan blokkeren. Zo loopt het systeem van binnenuit vast.

De Europese Ombudsman, de onafhankelijke klachtenwaakhond van de EU, stelde al vast dat het EU-Asielagentschap, dat Griekenland helpt bij de behandeling van aanvragen, meldingen over pushbacks niet had doorgestuurd naar de Europese Commissie (European Ombudsman). Die vaststelling bewijst niet elke afzonderlijke beschuldiging. Zij laat wel zien dat de rapportagelijn van de grens naar Brussel kan breken, zelfs wanneer EU-agentschappen ter plaatse aanwezig zijn.

Duitsland laat zien hoe dat doorwerkt. Duitse rechters hebben terugkeer naar Griekenland op grond van de Europese verantwoordelijkheidsregels voor asiel doorgaans toegestaan, maar bestuursrechters zijn voorzichtiger bij vrouwen, vanwege risico's op uitbuiting en seksueel geweld (taz). Rechters hebben feiten nodig voordat zij kunnen beoordelen of terugkeer rechtmatig is. Het EU-Grondrechtenagentschap, dat toeziet op naleving van grondrechten, heeft precies dat punt benadrukt (FRA). De mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa heeft bovendien aangedrongen op risicotoetsen, onafhankelijk toezicht en rechterlijke controle voordat externe verwerkingscentra van start gaan (Berliner Zeitung).

Waar rechters de grens trokken

Spanje biedt het scherpste juridische contrast. Het Spaanse Hooggerechtshof oordeelde onlangs dat onmiddellijke grensweigering niet mag worden toegepast op mensen die op zee worden onderschept of zwemmend Ceuta en Melilla proberen te bereiken, de twee Spaanse enclaves aan de Noord-Afrikaanse kust. De volledige procedure moet worden gevolgd: identificatie, rechtsbijstand, een tolk en een toetsbare beoordeling van de beschermingsvraag (rtve.es, europapress.es).

Ook Italië liep tegen die grens aan met zijn poging asielverzoeken buiten het eigen grondgebied te filteren, door migranten in Albanië te verwerken onder Italiaanse juridische verantwoordelijkheid. Italiaanse rechters weigerden detentie in de Albanese faciliteit te bekrachtigen en schortten versnelde grensprocedures op (Amnesty Piemonte/VdA, Sky TG24). In beide landen dwongen rechters experimenten met grenscontrole terug binnen een toetsbare juridische procedure.

De Griekse zaak laat een taaier probleem zien. Als een verwijdering niet wordt gedocumenteerd en al is afgerond voordat iemand is geregistreerd, kunnen rechters achteraf nauwelijks reconstrueren wat er is gebeurd. De Spaanse uitspraak trekt een grenshandeling de procedure in. De Griekse beschuldigingen gaan over verwijderingen die de procedure volledig omzeilen.

Het registratietekort

Het Europese Migratie- en Asielpact, het nieuwe asielregelboek van de EU dat nu wordt ingevoerd, belooft gezamenlijke screening, registratie en onafhankelijk toezicht aan de buitengrenzen. Maar de bevindingen van de Griekse mensenrechtencommissie gaan juist over vermeende verwijderingen voordat het systeem iemand registreert. De waarborgen van het pact beginnen zodra iemand in het systeem zit. Wat in de seconden daarvoor gebeurt, blijft ongedocumenteerd.

De Europese Commissie kan op grond van artikel 258 VWEU een inbreukprocedure openen, haar instrument om lidstaten tot naleving van EU-recht te dwingen. Als het vermeende patroon wordt onderbouwd, wordt registratie de eerste handhavingstest voor het pact. De Commissie moet dan uitleggen of de Griekse zaak een formeel onderzoek rechtvaardigt, of waarom zij opnieuw niet optreedt.