EU versnelt Zwarte Zee-hub met €50 miljoen

Op 28 oktober zag een Frans maritiem patrouillevliegtuig drie zeedrones naderen die op weg waren naar de Contship Jet, een containerschip met bestemming Constanța, de Roemeense haven. Het waarschuwde de bemanning (Mer et Marine). Alle 18 opvarenden werden gered. De volgende dag zonk het schip (Bulgarian navy).

Op 9 november zegde Commissievoorzitter Ursula von der Leyen € 50 miljoen toe om de ingebruikname te versnellen van een door de EU gesteund centrum voor de Zwarte Zee. Dat moet zulke waarschuwingen tot routine maken (European Commission, BTA). Het centrum moet waarschuwingen sneller bij scheepsbemanningen krijgen. Het kan niemand bevelen een drone tegen te houden.

Wat een waarschuwing oplevert

De drones sloegen toe op ongeveer 21 zeemijl ten zuidoosten van de Bulgaarse plaats Shabla, binnen de exclusieve economische zone van Bulgarije (Bulgarian navy). Dat deel van de zee ligt buiten de Bulgaarse territoriale wateren. Daar hebben de strijdkrachten juridisch veel minder ruimte om tegen een dreiging op te treden.

Premier Rumen Radev zei dat het vliegtuig de drones ongeveer een halfuur voor de inslag had gemeld. Bulgaarse gevechtsvliegtuigen stonden klaar voor het geval iets de territoriale wateren zou binnenkomen, maar de drones kwamen daar niet. Radev wees op de juridische beperkingen voor optreden verder uit de kust (Bulgarian government).

Het Franse vliegtuig kon de drones volgen, de waarnemingen doorgeven en helpen bij de coördinatie van de reddingsactie. Het kon ze niet tegenhouden (Mer et Marine). Precies tussen het zien van een aanval en het stoppen ervan ligt de taak van het nieuwe centrum.

Een waarschuwingscentrum in aanbouw

De Commissie stelde het centrum voor het eerst voor in mei 2025. Het zou een civiel netwerk worden met vestigingen in Constanța en Varna, gezamenlijk geleid door Roemenië en Bulgarije en gesteund door de EU (EU-strategie, EU-voortgangsrapport).

Medewerkers zouden waarnemingen van verschillende sensoren en patrouilles samenbrengen op één kaart van de zee. Als iets gevaarlijk lijkt, slaan ze vroeg alarm. Het centrum krijgt geen maritiem commando en kan niets onderscheppen.

Von der Leyen zei dat het centrum nog operationeel moet worden gemaakt, maar noemde geen datum (European Commission). In haar aankondiging stond evenmin wie het geld ontvangt of hoe het over de twee vestigingen wordt verdeeld.

De volgende stap is het centrum een juridische vorm geven. De Roemeense politica Oana Țoiu noemde die structuur als iets wat nog geregeld moet worden, naast een bestuur, coördinatoren en nationale bijdragen voor 2027 (AGERPRES).

Wie beslist over het stoppen van een drone

Een waarschuwing doorgeven kan elk land dat een sensor in de regio heeft, zoals Frankrijk liet zien. Frankrijk had het vliegtuig in oktober ingezet om de Zwarte Zee veiliger te maken (Libération). In Von der Leyens aankondiging stond overigens niet hoe zulke nationale patrouilles hun informatie met het centrum zouden delen.

Een drone onderscheppen of het vuur openen is een andere beslissing; die blijft bij de nationale regeringen. Tijdens een debat in het Europees Parlement in oktober zei EU-buitenlandchef Kaja Kallas dat een protocol om regeringen tijdens een aanval snel met elkaar te laten overleggen nog slechts een voorstel was (European Parliament debate).

Von der Leyen kondigde ook € 10 miljoen aan voor Roemeense zoek- en reddingsoperaties, los van het centrum (AGERPRES). Dat geld is bestemd om zeelieden na een aanval uit zee te redden; het voorkomt die aanval niet.

De gevolgen van een mislukking reiken veel verder dan de twee gastlanden. De Contship Jet voer onder Liberiaanse vlag en werd vanuit Griekenland beheerd. Aan boord waren 14 Filipijnse en vier Oekraïense bemanningsleden (Ethnos). De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis zei dat Griekse reders naar de handel op de Zwarte Zee zouden kunnen terugkeren als veilige doorvaart gewaarborgd is. Hij wees op de hoge vracht- en verzekeringskosten (Greek prime minister's office).

Boekarest en Sofia moeten de termijnen voor het centrum nog vastleggen in een bilaterale overeenkomst (BTA). Die afspraak kan bepalen wie de vestigingen leidt en hoe een waarschuwing een schip bereikt. Daarmee is nog niet geregeld wie een drone buiten de territoriale wateren mag tegenhouden, de grens waarop Radev op 28 oktober wees.

De stand van zaken laat een heldere conclusie toe. Het geplande centrum kan waarschuwingen zoals die van Frankrijk doorgeven, maar zou niet bevoegd zijn geweest de drones tegen te houden die de Contship Jet tot zinken brachten. Of de volgende drone wordt onderschept, blijft aan de regeringen waarvan de strijdkrachten op de Zwarte Zee patrouilleren. Geen van hen heeft tot dusver gezegd hoe ze dan zouden optreden.