Granaatdeal van €70 miljoen nekt Pevkur

De Estse minister van Defensie Hanno Pevkur stapte op 2 september op. Twee verschillende dossiers werden hem fataal, maar ze wijzen op hetzelfde probleem: Estlands defensieapparaat groeide niet mee met de snelheid waarmee het land defensiegeld begon uit te geven.

Het eerste dossier is boekhoudkundig. De Estse Rekenkamer, Riigikontroll, meldde dat zij € 1,2 miljard aan defensievoorraden niet kon verifiëren (Riigikontroll, ERR News). Dat geld is niet verdwenen. Het materieel kan er gewoon zijn. Maar de voorraadadministratie van het ministerie was zo zwak dat accountants niet konden vaststellen wat Estland daadwerkelijk in zijn magazijnen heeft liggen.

Het tweede dossier is een aanbestedingsschandaal. De Estse inkoopdienst sloot contracten ter waarde van ongeveer € 70 miljoen met Datasel S.R.L., een in Italië geregistreerd bedrijf, voor artilleriegranaten die bestemd waren voor Oekraïne. De eerste levering had uiterlijk in november 2024 moeten plaatsvinden. Er kwam niets bruikbaars, waarna Estland naar de rechter stapte (ERR News, Liga.net).

Administratie die het tempo niet bijhield

De auditbevindingen, gepubliceerd op 28 augustus, schetsen een ministerie dat eigen regels hanteerde voor het vastleggen van voorraden en achterliep met het boeken van leveringen. De strijdkrachten beschikten nog altijd niet over een modern voorraadbeheersysteem. Een jaar eerder hadden auditors overigens al vergelijkbare waarschuwingen afgegeven (ERR, Riigikontroll). De kern is eenvoudig: Estland voerde zijn defensie-uitgaven scherp op, maar de administratieve systemen bleven achter (ERR).

Het granatencontract is lastiger te verklaren. Datasel, dat in verband wordt gebracht met het Indiase Neco Defence Munitions, sloot vanaf augustus 2024 vier contracten met Estland (Euractiv). Ook nadat de eerste levering uitbleef, bleven voorschotten lopen. Riigikontroll onderzocht € 72,1 miljoen aan vooruitbetalingen en zag problemen bij € 71,6 miljoen daarvan. De grootste problematische leverancier had € 59,8 miljoen ontvangen (Riigikontroll). Volgens de auditors kunnen zulke verliezen uiteindelijk op de staatsbegroting drukken, ten koste van andere geplande uitgaven (Äripäev).

Tijdens een hoorzitting in de Riigikogu, het Estse parlement, op 2 september wees elke instelling naar een ander. Het ministerie van Defensie wees naar de inkoopdienst. Die dienst wees naar zijn voormalige directeur. Auditors zeiden dat zij herhaaldelijk om de betwiste contracttekst hadden gevraagd, maar die niet hadden gekregen. Geheimhoudingsclausules maakten een openbaar debat over de voorwaarden onmogelijk (ERR News, Riigikogu). Zonder dat contract ziet het publiek wel het voorschot, de mislukte levering en de rechtszaak, maar niet of Estland een reële kans heeft het geld terug te halen.

Het bedrijfsspoor van Datasel roept intussen een basale vraag op over leverancierscontrole. De enige traceerbare Roemeense aanwezigheid van het bedrijf is een vestiging bij Boekarest, geregistreerd in juni 2025, zonder werknemers en opgericht nadat de Estse contracten al waren getekend (MetricBiz). Openbare stukken lieten geen eerdere staat van dienst in granatenproductie zien en evenmin een financiële omvang die paste bij tientallen miljoenen aan munitievoorschotten (Euractiv). Als gewone due diligence dit niet oppikte, gaat het niet om één slecht contract. Dan zit het probleem in de toetsing zelf.

Geld beweegt sneller dan controle

Het schandaal komt op een gevoelig moment. Estland ontving in augustus zijn eerste betaling van € 351,6 miljoen onder SAFE, het nieuwe EU-instrument voor defensieleningen dat tot € 2,34 miljard aan door de EU gedekte financiering biedt (European Commission). Geen openbaar SAFE-document koppelt Datasel aan die kredietlijn, en de contracten uit 2024 dateren van vóór Estlands SAFE-overeenkomst. Maar Estland presenteerde zich wel als een vroege testcase voor Europese defensiefinanciering. Die geloofwaardigheid slijt wanneer de eigen auditors de defensievoorraden niet kunnen verifiëren of kunnen uitleggen hoe € 70 miljoen aan voorschotten terechtkwam bij een leverancier zonder zichtbare productiegeschiedenis.

Het Tsjechische munitie-initiatief laat een ander model zien. Praag betaalt maandelijks, gekoppeld aan bevestigde leveringen, en werkt met een toezichtscommissie die de uitvoering volgt (Czech Defence Ministry, iROZHLAS). Ook die aanpak kent transparantieproblemen (Seznam Zprávy). Maar betalingen die aan leveringen zijn gekoppeld, hadden Estlands blootstelling gestopt bij de eerste gemiste zending, niet pas na het vierde contract.

Europa bouwt defensiefinanciering sneller uit dan lidstaten aantonen dat zij de contracten achter die geldstromen kunnen controleren. Pevkurs vertrek laat zien wat de politieke prijs is. De structurele vraag ligt nu bij elk EU-land dat haastig defensiegeld omzet in inkoopcontracten: wie controleert de leverancier voordat het voorschot de rekening verlaat? Eerst moeten het Estse parlement, de rechtbanken en de auditors daarop antwoord geven. In Brussel, waar de volgende SAFE-uitbetalingen worden ontworpen, zou men aandachtig moeten meekijken.