Gewapende bewaking bij Lets gasdepot

Gewapende bewakers patrouilleren inmiddels bij een waterkrachtcentrale stroomopwaarts van Riga en bij de ondergrondse opslag in Inčukalns, waar Letland zijn aardgas bewaart. De regering heeft de beveiliging op beide locaties aangescherpt nadat inlichtingen wezen op een mogelijke Russische dreiging. Premier Andris Kulbergs zei tegen Reuters dat hij de NAVO heeft gevraagd om meer luchtverdediging en extra geallieerde militairen bij energie-infrastructuur (UNN, Devdiscourse).

Er is geen aanval geweest. Toch legt de Letse reactie een vraag bloot die de meeste Europese regeringen nog altijd voor zich uitschuiven: als inlichtingendiensten waarschuwen dat een civiele energie-installatie doelwit kan worden, wie voert dan het bevel over de verdediging, wie betaalt, en hoe snel kan militaire steun bij een private beheerder zijn?

Een dreiging die de Baltische staten letterlijk nemen

De NAVO schrikt af. De EU schrijft regels. De dagelijkse bescherming van centrales, gasopslag en kabels ligt bij nationale regeringen en bij de bedrijven die deze infrastructuur beheren. Letland behandelt die verantwoordelijkheid nu als een operationele taak: bewakers ter plaatse, bondgenoten om versterking gevraagd.

Litouwen kreeg vergelijkbare waarschuwingen. President Gitanas Nausėda verwees naar inlichtingen over mogelijke Russische sabotage tegen infrastructuur in de Baltische staten en Polen, al is er publiekelijk geen bewijs genoemd voor een specifiek doelwit of een datum (Demócrata, Anews). De Litouwse reactie combineerde bestuurlijk werk met zichtbare beveiliging: een regeringscommissie onderzocht de weerbaarheid van het elektriciteitssysteem, terwijl de Public Security Service de bescherming van enkele energie-installaties overnam (Obzor). De minister van Defensie plaatste er wel een kanttekening bij: aan de grens was geen Russische troepenopbouw zichtbaar. De zorg gaat dus niet over een invasie, maar over sabotage of verstoring die ontkend kan worden.

De Letse inlichtingendienst waarschuwde afzonderlijk dat Rusland provocaties voorbereidde om te laten zien dat steun aan Oekraïne ook binnenlandse kosten heeft (Fox News). Moskou heeft de drie Baltische staten ervan beschuldigd Oekraïne te helpen bij aanvallen op Russische olieterminals; alle drie wezen die beschuldigingen af als desinformatie (Euronews).

Denemarken stuurde op korte termijn tot 170 militairen naar de NAVO-brigade in Letland (Berlingske). Deense militairen versterken de NAVO-afschrikking. Zij staan niet bij de Letse gasgrotten op wacht.

Wetten op papier, gaten op de grond

De EU heeft hiervoor een regelboek. De Critical Entities Resilience Directive, CER, is de fysieke beschermingswet van de Unie. Die verplicht lidstaten om kritieke energiebedrijven aan te wijzen en hun risicoanalyses en meldplichten op te leggen (EUR-Lex). Denemarken moest op 17 juli bepalen welke bedrijven onder CER als "maatschappelijk kritiek" gelden; die bedrijven krijgen daarna tien maanden om risicoanalyses en noodplannen op te stellen (BT, KPMG). Tien maanden plannen veronderstelt immers dat de dreiging wacht.

Duitsland laat zien waarom wetgeving nog geen bescherming is. De Duitse versie van NIS2, de Europese cyberveiligheidsrichtlijn, werkt met registratiedeadlines en boetes. Maar kleine water- en energiebedrijven hebben vaak niet de capaciteit om daaraan te voldoen, terwijl de informatie-uitwisseling tussen autoriteiten en de bedrijven die de systemen draaien traag blijft (BR).

Finland trekt de scherpste grens. Waar de gezagsketen helder is, zoals bij grenssluitingen, kan de staat snel handelen (Finlex). Waar infrastructuur privaat bezit is, onder water ligt of verspreid is over een groot gebied, coördineert de staat terwijl beheerders repareren. Nadat een vermoedelijk slepend anker in 2023 de Balticconnector-gaspijpleiding had doorgesneden, duurden de herstelwerkzaamheden maanden. Een Noordse analyse van dat incident concludeerde dat gemeenschappelijke normen voor fysieke bescherming en kaders voor noodreparaties in de regio nog altijd ontbreken (shattered.io).

De plaatsvervangend secretaris-generaal van de NAVO zei in juli tegen het Europees Parlement dat reacties op sabotage, cyberaanvallen of ontkenbare verstoring politieke keuzes blijven. Ze leiden dus niet automatisch tot collectieve verdediging onder Artikel 5, de NAVO-belofte dat een aanval op één bondgenoot als een aanval op allen kan worden behandeld (NATO). Diezelfde maand nam de EU haar grootste pakket cybersancties tegen Rusland tot nu toe aan (Estonian MFA). Sancties straffen. Ze bewaken geen dam.

Letland heeft bewakers geplaatst, de NAVO om luchtverdediging gevraagd en de dreiging hardop benoemd. Het grootste deel van Europa's kritieke energie-infrastructuur staat nog altijd achter nalevingskalenders. De vraag is concreet: wie voert het bevel over de verdediging van een locatie zodra een waarschuwing binnenkomt, wie betaalt fysieke beveiliging bij privaat beheerde installaties, en hoe snel bereikt militaire steun een civiele beheerder onder dreiging? Nationale regeringen en private beheerders moeten die antwoorden geven voordat een incident dat voor hen doet.