Brandstichting en 5,000 betogers blokkeren Brenner

Uitgebrande transformatorhuisjes aan de Italiaanse kant. Vijfduizend mensen die hogerop de Oostenrijkse snelweg blokkeerden. Op 30 mei vielen beide verkeersaders van de Brennerpas, Europa's drukste Alpenovergang, tegelijk stil.

Voor zonsopgang staken brandstichters twee elektrische onderstations in brand langs de Brennerspoorlijn tussen Peri en Dolcè, ten noorden van Verona. De politie vond een aansteker en sporen van brandversneller bij de verkoolde apparatuur. Halverwege de ochtend blokkeerden ongeveer 5.000 Tirolers acht uur lang de snelweg, in een door de rechter toegestane actie. Hun eis: halveer het vrachtverkeer.

De stillegging legde een structurele scheefgroei bloot. Door de Europese prijsverschillen is de Brenner kunstmatig goedkoop. In 2025 reden 2,42 miljoen zware vrachtwagens over de pas; 83% daarvan had er lokaal niets te zoeken. De corridor verwerkt ongeveer 10% van de totale Italiaanse handel, maar voor de meeste chauffeurs is hij vooral een goedkope doorsteek.

€ 100 tegenover € 435

Een vrachtwagen die via Zwitserland de Alpen oversteekt, betaalt tot € 435 aan tol. Op de Brenner kost dezelfde rit ongeveer € 100. Dat verschil is groot genoeg om 21% van de zware vrachtwagens minstens 60 kilometer te laten omrijden naar de goedkopere oversteek.

Zwitserland rekent vrachtwagens af via de LSVA, een kilometerheffing die gewicht en uitstoot meeneemt. Het land heeft het aantal vrachtwagens bovendien grondwettelijk begrensd en zwaar geïnvesteerd in spoortunnels. In 25 jaar daalde het aantal vrachtwagenpassages door de Zwitserse Alpen met een derde, terwijl het Brennerverkeer met de helft toenam. Inmiddels gaat in Zwitserland 72,5% van het Alpengoederenvervoer per spoor. Op de Brenner is het spooraandeel sinds 2010 juist gedaald van 36% naar 25%.

Brussel betaalt de oplossing en bestrijdt haar daarna

De Brennerbasistunnel, een 64 kilometer lange spoortunnel onder de Alpen, is voor 94% uitgegraven. De EU heeft € 2,3 miljard bijgedragen (Euronews, Europese Commissie) aan een project dat in totaal ongeveer € 10,5 miljard kost. De opening staat gepland voor 2032.

Diezelfde Commissie betoogt bij het Hof van Justitie van de EU dat Oostenrijk het vrachtverkeer op deze corridor niet mag beperken. Italië bracht de zaak (C-524/24) tegen de Tiroler nachtverboden, weekendverboden en sectorale vrachtbeperkingen, zoals verboden op sterk vervuilende of volumineuze goederen als hout, schroot en staal. De Commissie steunt Italië en noemt de Oostenrijkse maatregelen disproportioneel. Later dit jaar wordt een uitspraak verwacht.

Brussel financiert dus de wortel, de spoorinfrastructuur, maar bestrijdt de stok die vracht richting het spoor moet duwen. Zwitserland gebruikte beide. De Gotthardbasistunnel is al sinds 2016 open, en toch heeft Zwitserland zijn eigen grondwettelijke doel van 650.000 vrachtwagens per jaar nog niet gehaald. Infrastructuur verplaatst vracht niet vanzelf. Prijsbeleid doet dat wel.

Wie betaalt

Bewoners van het Wipptal leven met bijna 7.000 vrachtwagens per dag en een luchtkwaliteit die nog net binnen de huidige EU-grenzen valt, maar naar verwachting niet voldoet aan de strengere normen die de EU invoert. De Italiaanse industrie kijkt daar anders naar. Volgens Uniontrasporti kosten de bestaande Tiroler beperkingen nu al € 370 miljoen per jaar aan vertragingen en omrijden (First Online, trans.info).

De brandstichting maakt het beeld ingewikkelder. Italiaanse onderzoekers volgen een eco-anarchistisch spoor en wijzen op vergelijkbare aanvallen op spoorinfrastructuur in Florence en op een oliepijpleiding in Friuli. Niemand heeft de actie opgeëist. Wie de spooronderstations in brand stak, viel precies de infrastructuur aan waarvan de demonstranten juist meer gebruik eisen.

Zelfs als de tunnel opengaat, is niet zeker dat hij doet waarvoor hij is gebouwd. Beieren heeft de aanleg van de noordelijke aansluitspoorlijn vertraagd; vervoerders rekenen niet op voltooiing vóór 2050. Oostenrijk heeft zijn eigen zuidelijke aansluiting uitgesteld tot na 2040. Zonder spoorverbindingen aan beide kanten dreigt de tunnel van € 10,5 miljard een geïsoleerd prestigeproject te worden.

De uitspraak van het Hof dit najaar dwingt tot een keuze. Valt die tegen Oostenrijk uit, dan blijft de last van 7.000 vrachtwagens per dag in het Wipptal liggen en wordt die waarschijnlijk zwaarder. Krijgt Oostenrijk gelijk, dan blijven Italiaanse exporteurs de jaarlijkse rekening van € 370 miljoen betalen. Voor een tolverschil van € 335 betaalt altijd iemand.