Athene krijgt € 24,6 miljard zonder bouwcontrole

Griekenland heeft € 24,6 miljard ontvangen uit de Recovery and Resilience Facility, het Europese coronaherstelfonds dat pas uitbetaalt wanneer regeringen afgesproken hervormings- en investeringsdoelen halen. Daarvoor vinkte Athene 238 mijlpalen af (Parapolitika, Bank of Greece). Daarmee ligt de absorptiegraad op 68,5%: dat deel van het toegewezen geld is al binnen. Binnen de EU staat Griekenland daarmee hoog in de ranglijst. Alleen publiceert Athene geen sluitende vergelijking tussen ontvangen EU-geld, betalingen aan eindopdrachtnemers en fysiek afgeronde projecten. Het overzicht dat zou laten zien hoeveel van die € 24,6 miljard is omgezet in voltooide ziekenhuizen, irrigatiekanalen of werkende energienetten, bestaat niet in het openbaar.

Wanneer een kanaal een strategiedocument wordt

Juist nu doet dat ontbrekende overzicht ertoe. Griekenland moet uiterlijk 31 augustus alle resterende mijlpalen afvinken. Daarna kunnen onafgeronde doelen de laatste subsidiebetaling blokkeren. De Europese Commissie gaf op 23 juli een positieve beoordeling van de nieuwste herziening van het Griekse plan. Het totale budget blijft rond € 36 miljard, maar wat als uitvoering telt, is wel verschoven.

Volgens de EU-regels mogen regeringen hun herstelplannen aanpassen wanneer omstandigheden het oorspronkelijke ontwerp onwerkbaar maken (EUR-Lex). Athene noemt de wijzigingen "gerichte herallocaties". PASOK, de belangrijkste oppositiepartij, ziet een scherper patroon: alle 18 irrigatieprojecten die oorspronkelijk in het plan stonden, zijn verdwenen. Wat eerst een toezegging was om via publiek-private samenwerking irrigatienetwerken aan te leggen, werd een mijlpaal voor de goedkeuring van een nationale waterstrategie en wetswijzigingen voor twee waterbedrijven (Euro2day).

Het verschil is concreet. Een kanaal brengt water naar landbouwgrond. Een strategiedocument legt regels en prioriteiten vast. Beide kunnen legitieme bestedingen van EU-geld zijn, maar slechts één ervan is een gebouwd bezit. Omdat de herziene mijlpaal wetgeving betreft en geen bouwdoel, kan Athene eraan voldoen, de betaling ontvangen en volledige naleving rapporteren zonder dat er één kanaal is gegraven.

Dat is een politieke claim van de oppositie, geen auditconclusie. Maar de claim wijst wel op een echt mechanisme in het fonds: een regering kan Brussel tevredenstellen door een bouwdoel te vervangen door een wetgevingsdoel, terwijl de betaling blijft staan en de feitelijke oplevering verandert.

De kloof tussen geld en beton

Griekenland staat hierin niet alleen. In de hele EU loopt administratieve voortgang voor op fysieke oplevering. Italië meldt dat slechts 25,6% van de actieve projecten in zijn herstelplan als voltooid is gecertificeerd (TPI). Portugal heeft zijn zevende verzoek tot herprogrammering ingediend om te voorkomen dat onbesteed geld moet worden teruggestort. De Europese Rekenkamer waarschuwde dat de krappe looptijd van het fonds het risico vergroot dat geld vóór sluiting niet effectief wordt gebruikt (ECA Special Report 13/2024). Op papier presteert Griekenland beter dan de meeste lidstaten. Een vergelijkbare opleveringsaudit is echter niet gepubliceerd.

Wie incasseert, wie wacht

Het Griekse plan bestaat uit twee kanalen: € 18,2 miljard aan subsidies voor publieke investeringen en € 17,7 miljard aan laagrentende leningen die private cofinanciering moeten aantrekken (Proto Thema). Gouverneur Yannis Stournaras van de Bank of Greece meldde dat eind mei voor € 13,2 miljard aan RRF-leningen was gecontracteerd, terwijl uitbetalingen aan bedrijven nog tot 2029 doorlopen (Bank of Greece).

Het leningkanaal doet wat het moet doen: EU-geld verlaagt de financieringskosten, banken lenen mee, bedrijven investeren. Het pakket van € 18,9 miljoen van de EBRD voor het zonnepark van Hellenic Halyvourgia, met geld van de EBRD, de RRF en eigen vermogen van het bedrijf, laat het mechanisme op zijn best zien (EBRD). Maar door banken geleide RRF-leningen bevoordelen bedrijven die al weten hoe zij krediet moeten ophalen en investeringsplannen kunnen presenteren die banken vertrouwen. Kleine gemeenten, zwakkere mkb-bedrijven en meerjarige bouwprojecten hebben minder ruimte nu de deadline van augustus de planning samendrukt.

Griekenland is goed in het halen van Brusselse voorwaarden. Of Athene ook heeft gebouwd wat het in 2021 beloofde, beantwoordt voorlopig geen enkel openbaar document.