Oostenrijk wil neutraliteitswet versoepelen

De Oostenrijkse minister van Economie wil een bepaling in het strafwetboek aanpassen die private bedrijven strafbaar kan stellen als zij oorlogvoerende partijen helpen. De discussie gaat daarmee over de juridische tanden van de Oostenrijkse neutraliteit: niet op het niveau van militaire verdragen, maar in toeleveringsketens, bankoverschrijvingen en exportcontracten. Een neutraal land dat al voor miljarden aan wapens en goederen voor tweeërlei gebruik uitvoert, wil juist de wet versoepelen die bedrijven dwingt na te denken voordat zij leveren.

Wolfgang Hattmannsdorfer (ÖVP) presenteert zijn voorstel als een manier om "grijze zones" op te ruimen, zodat Oostenrijkse bedrijven kunnen profiteren van de Europese defensiegroei zonder steeds vervolging te vrezen. Volgens Krone stuurde hij ongeveer een maand geleden een conceptwijziging naar coalitiepartners SPÖ en NEOS, kort na een bezoek aan de Weense fabriek van Rheinmetall. Het ministerie van Justitie van SPÖ-minister Anna Sporrer verzet zich tegen de wijziging. Volgens het ministerie is de bepaling er juist om private handelingen tegen te gaan die de neutraliteit in gevaar brengen doordat zij oorlogvoerende partijen bevoordelen (trend). NEOS, de liberale coalitiepartner, heeft nog geen publiek standpunt ingenomen. Het concept zelf is niet gepubliceerd.

Het gaat om §320 van het Oostenrijkse strafwetboek, dat private handelingen op Oostenrijks grondgebied strafbaar stelt wanneer die een oorlogvoerende partij ondersteunen. De bepaling staat onder de constitutionele neutraliteitswet van 1955, die Oostenrijk verbiedt zich aan te sluiten bij militaire bondgenootschappen of buitenlandse bases toe te laten. §320 werkt op een veel praktischer niveau: facturen, logistiek, banken en export. De bepaling dwingt bedrijven, banken en exporteurs zich af te vragen of hun transactie in feite een oorlogvoerende partij bewapent. Dat de bepaling zelden voor de rechter komt, is overigens geen zwakte maar onderdeel van de werking. Bedrijven mijden onduidelijke transacties omdat zij niet zeker weten of een aanklager zal ingrijpen. Wordt die verplichting smaller, dan verdwijnt ook die preventieve druk.

De batterij in de drone

Een juridische analyse laat zien waar het in de praktijk schuurt. Stel dat een Oostenrijkse batterijleverancier een product verkoopt dat uiteindelijk in een buitenlandse gevechtsdrone belandt. Als de juridisch relevante handeling in Oostenrijk plaatsvindt, kan §320 van toepassing zijn. Wordt de batterij pas in het buitenland in een wapen ingebouwd, dan kan de band met Oostenrijks grondgebied te zwak zijn voor vervolging (trend). Hattmannsdorfer wil die onzekerheid wegnemen. Zijn tegenstanders zeggen dat de onzekerheid juist werk doet: iedereen in de keten pauzeert even voordat er wordt geleverd.

De commerciële druk achter het voorstel is concreet. Volgens Krone exporteerde Oostenrijk vorig jaar bijna €4 miljard aan wapens en goederen voor tweeërlei gebruik. Grote stromen buiten de EU gingen naar de Verenigde Staten (€1,4 miljard), Taiwan (€190 miljoen aan dual-usegoederen), Zuid-Korea (€114 miljoen) en China (€87 miljoen). Oostenrijk verkoopt dus al aan beide kanten van de Straat van Taiwan. Die cijfers maken duidelijk dat de Oostenrijkse neutraliteit commercieel al poreus is. De juridische vraag is of §320 dat filter moet aanscherpen of juist losser moet maken.

EU-defensiegeld creëert druk, geen toestemming

De timing van Hattmannsdorfer past bij de Europese uitgavengolf. Het SAFE-instrument van de EU (Security Action for Europe) biedt tot €150 miljard aan leningen voor gezamenlijke defensie-inkoop (European Commission). Voor Oostenrijkse bedrijven wijst dat op een groeiende markt, al merkt het Centre for European Reform op dat de bredere Defence Readiness 2030-agenda nog steeds wordt beperkt door gebrekkige coördinatie en tekorten aan grondstoffen.

EU-geld voor gezamenlijke inkoop zet het nationale recht niet opzij. Goederen voor tweeërlei gebruik, dus producten, software en technologie die zowel civiel als militair kunnen worden ingezet, blijven onder EU-verordening 2021/821 vergunningplichtig. Daarbij wordt gekeken naar het product, de bestemming en de eindgebruiker. SAFE kan wel vraag creëren naar Oostenrijkse onderdelen, maar §320 bepaalt nog steeds welk strafrechtelijk risico Oostenrijkse bedrijven lopen als zij die vraag bedienen.

Oostenrijk is niet de enige neutrale staat die deze grenzen opnieuw aftast. Ierland bespreekt of het mandaat van de VN-Veiligheidsraad uit zijn Triple Lock moet worden gehaald, de regel die voor grotere buitenlandse missies toestemming vereist van de VN, de regering en het parlement (RTÉ, 2EU Brussels). Maar het Ierse debat gaat over het uitzenden van militairen. In Oostenrijk gaat het over bestuurskamers. §320 is de plek waar neutraliteit botst met facturen, bankoverschrijvingen en toeleveringsketens.

Hattmannsdorfers ministerie moet daarom precies uitleggen wat het wil. Verduidelijkt de wijziging alleen waar §320 territoriaal van toepassing is, of verkleint zij de aansprakelijkheid van bedrijven en banken die verweven raken met de toeleveringsketens van oorlogvoerende partijen? Het eerste is juridisch onderhoud. Het tweede verschuift macht van strafrechtelijke terughoudendheid naar commercieel gemak. Zo'n keuze hoort niet stilletjes in een ongepubliceerd coalitieconcept te verdwijnen.