Baltische leiders eisen NATO-schietbevoegdheid

Op 27 mei vloog een Russisch militair toestel het Finse luchtruim binnen bij Porkkala, de jongste in een reeks schendingen die in één jaar bijna is verdrievoudigd. Volgens het Finse ministerie van Defensie week het toestel uit voor onweer. Drie dagen eerder had een Roemeense F-16 een drone boven Estland neergeschoten, voor het eerst dat een NAVO-jager een onbemand toestel in het Baltische luchtruim vernietigde. En de dag daarvoor vertrokken de NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken uit Helsingborg, Zweden, zonder één operationeel besluit over de crisis.

Wat "luchtverdediging" eigenlijk betekent

Sinds 2004 draait de NAVO Baltic Air Policing: een vredesmissie waarbij geallieerde gevechtsvliegtuigen onbekende toestellen bij Estland, Letland en Litouwen identificeren en begeleiden. Die drie landen hebben immers geen eigen gevechtsvliegtuigen. De huidige rotatie bestaat uit Franse Rafales en Roemeense F-16's op Šiauliai in Litouwen, en Portugese F-16's op Ämari in Estland.

Op 21 mei vroegen de drie Baltische presidenten gezamenlijk om een zwaarder mandaat: vervang politiewerk door een volledige luchtverdedigingsmissie (Aerotime). In het huidige systeem moet een piloot een onbekend toestel eerst visueel bevestigen voordat hij kan handelen. Een luchtverdedigingsmissie zou vooraf vastgelegde dreigingszones mogelijk maken, waarin de militaire commandolijn toestemming kan geven tot ingrijpen zonder telkens politieke goedkeuring af te wachten. Kleine drones waarvan het gps-signaal is gemanipuleerd, kunnen alweer zijn doorgevlogen of neergestort voordat een piloot het huidige identificatieprotocol heeft afgerond.

De urgentie is goed te meten. Bevestigde Russische luchtruimschendingen binnen de NAVO stegen van 6 in 2024 naar 18 in 2025. In september 2025 vlogen drie MiG-31's met uitgeschakelde transponders 9 tot 10 kilometer Ests grondgebied binnen. Estland beriep zich daarop op artikel 4, de formele consultatieclausule van de NAVO, één stap onder de collectieve verdedigingsclausule van artikel 5 (NATO North Atlantic Council).

Wie stuurt de drones?

Helsingborg had de basis moeten leggen voor besluiten op de NAVO-top in Ankara in juli. In plaats daarvan werd zichtbaar dat de bondgenoten het over een kernvraag niet eens zijn: duwt Rusland Oekraïense drones doelbewust richting NAVO-grondgebied?

Secretaris-generaal Mark Rutte sprak over "jamming" en "andere verstoringen", formuleringen die wijzen op onbedoeld afdrijven. De Estse minister van Buitenlandse Zaken Margus Tsahkna zei het tegenovergestelde: "Russia is directing these drones to NATO territory" (Euromaidan Press, Pravda.com.ua). Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, noemde de incidenten enkele dagen later in Vilnius "a deliberate strategy from Russia". Reuters voegde daar nog een derde lezing aan toe: Oekraïne zou drones bewust dicht langs de grens sturen als schild, omdat Rusland niet in NAVO-luchtruim wil vuren (Reuters).

Als de NAVO formeel vaststelt dat Rusland elektronische oorlogsvoering gebruikt om munitie geallieerd gebied binnen te sturen, komen artikel 5-vragen op tafel waarop het bondgenootschap geen klaar antwoord heeft. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio vatte de beperkte inzet van de bijeenkomst zelf samen: "No concrete ask today... I don't think there's been any firm commitments or firm asks".

Frontlinestaten wachten niet af

Waar de NAVO aarzelt, nemen afzonderlijke bondgenoten wel maatregelen. Letland stuurde mobiele drone-onderscheppingseenheden naar de grens met Rusland (Defense News). De Litouwse president zei dat zijn land drones zal neerhalen "regardless of missile costs". De vijf Noordse landen tekenden op 6 mei een herzien defensiesamenwerkingsakkoord, waarmee zij grensoverschrijdende militaire verplaatsingen en gezamenlijke droneaankoop voor het eerst sinds 2009 formeel vastleggen (NORDEFCO). Von der Leyen stelde een "unified drone alert system" voor de Baltische staten voor, overigens via de EU en niet via de NAVO.

De NAVO heeft nog niet duidelijk gemaakt of het Roemeense neerschieten wijst op nieuwe inzetregels of op een eenmalige toestemming. Het volgende beslismoment is de NAVO-top in Ankara in juli. Voor de stap naar een luchtverdedigingsmissie is instemming nodig van alle 32 bondgenoten. Geen enkele regering heeft zich publiekelijk tegen die stap uitgesproken. De grootste wrijving kan toch institutioneel blijken te zijn: de Duitse grondwet vereist kabinetsgoedkeuring voordat de krijgsmacht vliegtuigen neerhaalt. Daardoor kan Berlijn moeilijk akkoord gaan met permanente vooraf gegeven toestemming aan commandanten om in het moment te handelen, precies de bevoegdheid die een luchtverdedigingsmissie nodig heeft.