België kiest Amerikaanse drones boven FCAS

De Belgische minister van Defensie Theo Francken zou het Frans-Duits-Spaanse gevechtsvliegtuigprogramma FCAS hebben afgeschreven en België richting Amerikaanse autonome drones willen sturen (La Razón, g-enews). België was bij FCAS overigens slechts waarnemer, geen kernpartner. Een Belgisch vertrek maakt dus geen einde aan het programma. Maar het signaal reikt verder dan de formele beslissing: een NAVO-land dat al F-35's koopt, beoordeelt Europa's vlaggenschip voor luchtgevechten als trager en minder bruikbaar dan wat Washington nu al levert.

Het commandoprobleem dat Brussel niet kan oplossen

FCAS moest een genetwerkt luchtgevechtssysteem worden: een bemand gevechtsvliegtuig, autonome begeleidingsdrones en een gezamenlijke datalaag die sensoren, wapens en commandovoering binnen een luchtmacht met elkaar verbindt (The Guardian, El País). Het liep vast op een vraag die industrieel klinkt, maar in wezen politiek is: wie krijgt de leiding over het ontwerp?

Het Franse Dassault leidde de gevechtsvliegtuigpijler en eiste zeggenschap over architectuur, software en exportrechten. Die eis kwam niet alleen uit bedrijfspolitiek voort. Het toestel moest uiteindelijk ook de Franse nucleaire afschrikking kunnen dragen, waardoor gedeelde controle meteen een soevereiniteitskwestie werd (Le Figaro). Het Duitse Airbus weigerde intussen een ondergeschikte rol in een programma waaraan Berlijn fors meebetaalde (FAZ). Geen van beide partijen bewoog. Het programma kwam stil te liggen.

De EU had geen instrument om die blokkade te doorbreken. De aankoop van gevechtsvliegtuigen blijft onder de EU-verdragen een nationale beslissing. Artikel 346 VWEU geeft lidstaten ruime vrijheid om wapenaankopen met een beroep op nationale veiligheid buiten gewone marktregels te plaatsen (Article 346). Brussel kan gezamenlijk onderzoek subsidiëren via het Europees Defensiefonds en gezamenlijke aankoop stimuleren via programma's als EDIP, het European Defence Industry Programme (EDF, EDIP). Het kan geen hoofdaannemer aanwijzen, geen ontwerpgezag verdelen en geen minister tegenhouden die Amerikaans koopt.

Volgens het eigen EDIP-voorstel van de Commissie ging na de defensie-uitgavenstijging sinds 2022 78% van de aanbestedingsuitgaven van lidstaten naar leveranciers van buiten de EU. 63% ging naar Amerikaanse leveranciers (EDIP proposal). Het beleid voor Europese strategische autonomie moet die afhankelijkheid juist verkleinen. De gemelde koers van Francken zou haar verdiepen.

Geld beweegt sneller dan Europese commandostructuren

Het vastlopen van FCAS schaadt elke partner op een andere manier. Frankrijk wint op korte termijn ruimte om Dassaults ontwerpsoevereiniteit te beschermen en een smallere post-Rafale-route te volgen. Maar Parijs verliest medefinanciering en ook het argument dat Europa gevechtsluchtvaart kan bouwen zonder uiteindelijk toch bij Washington uit te komen (Brussels Signal). De Duitse minister van Defensie Boris Pistorius spreekt inmiddels over "betrouwbaardere opties", waarbij zowel een door Airbus geleid alternatief als extra F-35's op tafel liggen (Deutschlandfunk). De Duitse hefboom is financieel: Frankrijk kan een gevechtsvliegtuig van de zesde generatie moeilijk alleen betalen zonder vermogende partner (FAZ).

Spanje, de derde FCAS-partner, zit tussen die posities in en krijgt tegelijk Amerikaanse druk om de F-35 opnieuw te overwegen (Infobae). Voor landen aan de oostflank, zoals Polen, is de afweging eenvoudiger. Met Rusland als directe dreiging weegt interoperabiliteit met Amerikaanse systemen nu zwaarder dan een Europees toestel dat rond 2040 wordt verwacht.

De concurrentiedruk maakt die dynamiek scherper. De Amerikaanse luchtmacht heeft al eerste productiecontracten gegund voor 150 Collaborative Combat Aircraft, autonome drones die naast bemande gevechtsvliegtuigen moeten vliegen, aan Anduril en General Atomics (Shephard, Forecast International). Europese programma's onderhandelen nog over governance. Amerikaanse programma's plaatsen bestellingen.

Daar ligt de echte test voor het Europese defensiebeleid. Brussel heeft de financieringsinstrumenten gebouwd. Het heeft prikkels voor samenwerking gecreëerd. Wat nog ontbreekt, is een manier om vooraf te beslissen wie het ontwerp aanstuurt, voordat kopers een voor een kiezen voor wat al beschikbaar is.