Belgische tol dreigt EU-verbod

België werkt aan een digitaal wegenvignet voor alle auto's die gebruikmaken van zijn wegennet. De invoering staat gepland voor mei 2027. Op zichzelf is zo'n tolheffing juridisch toegestaan. Het EU-recht laat wegheffingen toe onder de Eurovignetrichtlijnen, zolang ze niet discrimineren naar nationaliteit. Het risico zit in wat België ernaast wil doen: de binnenlandse autobelastingen hervormen, waardoor Belgische automobilisten de kosten feitelijk terugkrijgen, terwijl Nederlandse, Franse en Duitse bestuurders de volle rekening betalen.

Het precedent dat Duitsland schiep

Het Hof van Justitie van de EU heeft precies zo'n constructie al eens onderuitgehaald. In 2019 blokkeerde het Hof de Duitse tol voor personenauto's in Oostenrijk tegen Duitsland (zaak C-591/17), omdat Berlijn die tol had gekoppeld aan een verlaging van de motorrijtuigenbelasting voor auto's met een Duits kenteken. Op papier gold de heffing voor iedereen. In de praktijk betaalden buitenlandse automobilisten de rekening, omdat Duitse automobilisten hun geld via het belastingstelsel terugkregen.

Het Hof zag daarin indirecte discriminatie onder artikel 18 VWEU, de verdragsbepaling die discriminatie naar nationaliteit binnen de interne markt verbiedt. Het precedent is helder: een tol die formeel gelijk is, maar economisch vooral buitenlanders raakt, is in strijd met het EU-recht. Dat de Duitse wettekst geen onderscheid maakte naar nationaliteit, hielp Berlijn niet. Beslissend was de nettolast voor buitenlandse bestuurders.

Belgische berichtgeving wijst op een vergelijkbare opzet. BRUZZ beschrijft het vignet als onderdeel van een bredere hervorming van de verkeersbelasting. Volgens de Duitstalige Belgische omroep BRF zouden de kosten voor Belgische inwoners kunnen worden "gecompenseerd of verrekend via de verkeersbelasting", de jaarlijkse belasting die autobezitters in België betalen. Als Belgische bestuurders het vignet betalen maar dat bedrag terugzien in lagere autobelastingen, kopieert België in wezen het Duitse model.

Wie die compensatie vormgeeft, is daarbij geen detail. In België liggen de belastingen op voertuigen bij de drie gewesten, Vlaanderen, Wallonië en Brussel-Hoofdstad, niet bij de federale regering. Dat onderscheid is van belang, omdat het Hof in de Duitse zaak keek naar het economische effect van het hele fiscale pakket, niet alleen naar de tolheffing afzonderlijk. Als zelfs één gewest zijn belastingverlaging zo inricht dat inwoners het vignet volledig terugkrijgen, kan de hele regeling juridisch kwetsbaar worden.

Nederlandse bestuurders aan de grens

Nederland verzet zich voorlopig het nadrukkelijkst. Infrastructuurminister Vincent Karremans noemde het plan "teleurstellend" en drong bij zijn Vlaamse collega aan op soepelere behandeling van frequente grensgangers. De zorg is concreet: inwoners van Noord-Brabant, Zeeland en Limburg rijden dagelijks België in voor werk, boodschappen of familiebezoek. Sommigen doen dat meerdere keren per week. Een nationaal vignet maakt van gewoon grensverkeer een terugkerende tolpost.

Tot een rechtszaak heeft het Nederlandse bezwaar nog niet geleid. Volgens berichtgeving van ANP-BELGA gaat het Belgische voorstel naar verwachting in augustus naar de Europese Commissie. Als de regeling botst met het EU-recht, kan de Commissie een inbreukprocedure beginnen, de formele route om een lidstaat voor het Hof te brengen. Nederland kan ook zelf een zeldzame zaak tegen België aanspannen, maar moet daarvoor eerst langs de Commissie. Die stap is nog niet gezet.

Vooralsnog is de tegenstand vooral Nederlands. De Duitse ADAC, de grootste automobilistenvereniging van Duitsland, beschrijft Belgische snelwegen nog altijd als grotendeels tolvrij voor personenauto's. Dat laat overigens zien hoe zichtbaar de verandering zou zijn. Berlijn heeft zich echter niet verzet, en uit de beschikbare informatie blijkt nog geen bredere coalitie van buurlanden.

De uitwerking wordt beslissend

België heeft een verdedigbaar argument voor rekeningrijden: buitenlandse auto's gebruiken Belgische infrastructuur, en betalen naar gebruik is op zichzelf een redelijk principe. De juridische vraag is smaller, maar doorslaggevend. Gaan Belgische bestuurders uiteindelijk minder betalen dan het tarief op het vignet, terwijl buitenlandse bestuurders de volle prijs betalen? Het antwoord hangt af van de manier waarop de gewesten de compensatie via de autobelastingen regelen.

De definitieve wettekst is nog niet openbaar. De Europese Commissie, die het voorstel naar verwachting in augustus beoordeelt, moet die analyse maken voordat het vignet ingaat. Ontwerpt België een heffing waarbij iedereen werkelijk dezelfde kosten draagt, dan kan die overeind blijven. Bouwt het land opnieuw een variant op het Duitse compensatiemodel, dan heeft het Hof al laten zien waar die constructie eindigt.