België jaagt op wegwerpspion

Het profiel is juist ontworpen om te verdwijnen. Iemand met losse banden met een buitenlandse mogendheid, geworven voor één opdracht, nauwelijks ingelicht over de bredere operatie en afgeschreven zodra er iets misgaat. Inlichtingendiensten spreken van een wegwerpagent.

Belgische aanklagers hielden onlangs een 46-jarige man aan op verdenking van het doorspelen van staatsgeheimen. Belgische media omschreven de zaak als het eerste onderzoek in het land naar zo'n wegwerpagent. Veel is er niet openbaar: geen tenlastelegging, geen genoemde opdrachtgever, geen geïdentificeerd geheim. De arrestatie is vooral relevant omdat zij past in een breder Europees patroon.

Een grovere methode na de uitwijzingen

Na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne zetten Europese regeringen honderden Russische diplomaten uit die van inlichtingenwerk werden verdacht. Klassieke spionage leunde lang op officieren onder diplomatieke dekmantel: zij konden bronnen werven en genoten tegelijk bescherming door hun immuniteit. Met minder van zulke officieren op Europese posten ontstond voor Moskou een praktisch probleem.

Oud-inlichtingenfunctionarissen beschrijven wat ervoor in de plaats kwam als grover en roekelozer: aansturing op afstand via versleutelde apps, werving via sociale media en uitvoerders die één keer worden gebruikt en daarna verdwijnen (Telegraph). Belgische inlichtingendiensten zetten inmiddels vaker bijzondere opsporingsmethoden in, nu spionage en georganiseerde misdaad steeds meer in elkaar overlopen (Belga).

Veiligheidsdiensten in Europa zien die verschuiving wel. Haar bewijzen voor de rechter is iets anders. Elk land vervolgt volgens eigen regels en met eigen bewijsdrempels, terwijl wegwerpagenten juist worden gekozen omdat zij weinig sporen nalaten. In de ruimte tussen een patroon herkennen en een zaak rond krijgen, blijft de methode bruikbaar.

Polen laat zien hoe het werkt

Polen levert het sterkste openbare bewijs. Vorige week hield de ABW, de Poolse binnenlandse veiligheidsdienst, elf mensen aan die ervan worden verdacht deelnemers aan demonstraties binnen de Oekraïense vluchtelingengemeenschap te hebben geworven en betaald (Rzeczpospolita, Interia). De vermeende werkwijze past in het patroon: lokale tussenpersonen benutten politiek gevoelige thema's voor beperkte verstoring, met weinig bewijsbaar spoor.

Het Poolse dossier gaat verder. Drie burgers worden vervolgd wegens spionage; volgens aanklagers werkten zij voor de Russische inlichtingendienst en verkenden zij NAVO-inzet. De ABW onderzocht ook vermeende grensoverschrijdende sabotage die via Eurojust, het EU-agentschap dat nationale aanklagers verbindt, werd gecoördineerd. De Russische bevelslijn is in de rechtszaal nog niet bewezen. Toch is de reeks beschuldigingen binnen één land moeilijk weg te wuiven.

Duitsland laat zien welke doelen in beeld komen. In april 2024 werden twee Duits-Russische verdachten aangehouden omdat zij volgens justitie Amerikaanse militaire faciliteiten en transportinfrastructuur verkenden met het oog op sabotage (Reuters). Duitse veiligheidsrapportage beschrijft observatie van militaire transporten door laaggeplaatste helpers, niet door getrainde officieren (Tagesschau). De Estse veiligheidsdienst waarschuwt overigens al langer voor werving via Telegram en operaties die zo zijn opgezet dat onderzoekers moeilijk kunnen bewijzen wie de opdracht gaf (KAPO).

Wie kan er eigenlijk vervolgen

De wegwerpagentmethode trekt zich weinig aan van grenzen. De instellingen die erop moeten reageren doen dat meestal wel. Nationale veiligheidsdiensten onderzoeken. Nationale aanklagers hebben bewijs nodig dat in de rechtszaal standhoudt. Europol coördineert politiewerk tussen landen, maar brengt zelf geen zaken aan. De Europese Commissie stelde onlangs voor om zowel Europol als Eurojust te versterken voor grensoverschrijdende dreigingen door vijandige staten (European Commission). De NAVO ondersteunt de weerbaarheid van bondgenoten met teams tegen hybride dreigingen, maar speelt geen rol in vervolging (NATO).

Polen heeft beschuldigingen op het niveau van het openbaar ministerie. Duitsland heeft formele onderzoeken. België heeft één aanhouding. Om daar één vervolgbaar beeld van te maken is grensoverschrijdende samenwerking nodig die Europa nog altijd aan het opbouwen is.

De Belgische verdachte zal vermoedelijk snel uit het nieuws verdwijnen. Daarvoor zijn wegwerpagenten immers bedoeld. Zolang de afstand tussen inlichtingenpatroon en gerechtelijk bewijs groot blijft, houdt deze methode haar voordeel.