Berlijn sluit aan bij Oekraïne-oefeningen

Berlijn zei eerst nee en daarna ja. In die volgorde zit precies de belofte én de kwetsbaarheid van Europa's meest ambitieuze poging om veiligheidsgaranties voor Oekraïne op te bouwen buiten de commandostructuur van de NAVO. Een coalitie van bereidwillige landen, aangevoerd door Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk en inmiddels met Duitsland erbij, gaat dit najaar op Poolse bodem oefenen met inzetplannen voor een multinationale troepenmacht (UK government, Notes from Poland).

De oefeningen horen bij de Multinational Force for Ukraine, de MNF-U: een tijdelijke militaire constructie die de coalitie op de top in Parijs "klaar voor inzet" noemde. Het is geen NAVO-operatie en ook geen EU-defensiemissie. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte was bij de bijeenkomst in Parijs aanwezig, maar als gast, niet als bevelhebber (NATO).

Emmanuel Macron, Keir Starmer en Friedrich Merz zitten de coalitie gezamenlijk voor, maar elk land houdt zijn eigen constitutionele procedure voor een eventuele inzet. Het Élysée omschrijft de troepenmacht als defensief en bedoeld om veiligheidsgaranties te geven na een geloofwaardig staakt-het-vuren (Élysée). Volgens TF1 Info benadrukt Parijs dat de troepenmacht zo'n staakt-het-vuren niet zou bewaken. Dat lijkt een technische nuance, maar bepaalt wel wie welk risico draagt en onder welke regels (TF1 Info). Er is geen automatische activeringsknop. Er staat geen permanente troepenmacht klaar. Gemeenschappelijke geweldsinstructies zijn niet gepubliceerd.

Berlijns correctie van de ene dag op de andere

Op 14 juli lieten Duitse regeringskringen weten dat Berlijn de najaarsoefeningen zou overslaan. Die werden toen nog neergezet als een kleine planningsoefening (MDR). Een dag later bevestigde regeringswoordvoerder Stefan Kornelius dat Duitsland toch zou deelnemen, al moesten de details nog worden uitgewerkt in aanloop naar de Frans-Duitse Veiligheids- en Defensieraad (n-tv). Merz hield zijn formulering bewust politiek: Duitsland was bereid een belangrijke rol te spelen bij toekomstige veiligheidsgaranties, maar de Bondsdag zou beslissen over "aard en omvang" van die rol (Bundesregierung).

Waarom die draai? Het openbare dossier bewijst geen oorzaak. De eenvoudigste lezing is dat Berlijn de oefening aanvankelijk behandelde als een beperkte stafactiviteit. Zodra afwezigheid bij een door Polen gehoste en Frans-Brits gesteunde veiligheidsoefening begon te lijken op politieke zelfuitsluiting uit Europa's zichtbaarste Oekraïne-initiatief, veranderde de rekensom snel.

Wat Berlijn niet heeft gezegd, is of het gevechtstroepen, stafofficieren, logistieke eenheden of verbindingsofficieren stuurt. Gezien de naar verluidt beperkte schaal van de oefening liggen planningsrollen meer voor de hand dan een grote troepeninzet (Tagesspiegel).

Polen wordt de proeftuin

Donald Tusk heeft Pools grondgebied, logistiek en financiële steun voor de oefeningen aangeboden (NV). Daarmee verschuift Warschau van frontlijnstaat die om geruststelling vraagt naar regionale veiligheidsorganisator. Troepen uit Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland ontvangen betekent terrein kiezen, commandolijnen testen en politieke zichtbaarheid accepteren aan de oostflank.

De oefening kan bovendien verder reiken dan Polen. De Finse president Alexander Stubb zei dat Finland ongeveer tien stafofficieren zal bijdragen en noemde de activiteit normale training in een nieuwe veiligheidsrealiteit. Yle meldde dat de oefeningen verband houden met Polen, Roemenië en Turkije (Yle). Tien stafofficieren is weinig. Maar stafofficieren zijn juist de mensen die het planningswerk doen dat een echte repetitie onderscheidt van een fotomoment. De Finse bijdrage laat stilletjes zien dat serieuze landen personeel in de voorbereiding steken.

Het probleem van de lappendeken

Niet iedereen doet mee. De Slowaakse premier Robert Fico wijst verdere militaire steun aan Oekraïne ronduit af (SITA). Die ongelijkheid is precies waarom het coalitieformat bestaat. De formele NAVO-structuren hebben te maken met escalatiebeperkingen. Voor buitenlands beleid van de EU is unanimiteit nodig, waardoor één land actie kan blokkeren. Als beide routes te traag of te begrensd zijn, bouwen bereidwillige landen een zijspoor: sommigen handelen, sommigen ondersteunen, sommigen blijven weg.

De najaarsoefeningen in Polen zijn de eerste concrete test of deze aanpak iets tastbaars oplevert. Europa is opgeschoven van vage gesprekken over garanties naar een genoemde troepenmacht, geplande oefeningen en toegewezen grondgebied. De coalitie is voorbij het podium van de top gekomen. Nog niet bewezen is of de deelnemers ook de mensen, toestemmingen en commandoregels kunnen leveren die een garantie iets laten betekenen voordat het volgende venster voor een staakt-het-vuren opengaat.