Berlijn wijst Spaans schuldenplan af

In 2020 doorbrak de EU een taboe. Midden in de pandemie besloten 27 regeringen voor het eerst op serieuze schaal gezamenlijk te lenen, tot maximaal € 750 miljard via NextGenerationEU (ECA). Die afspraak was nadrukkelijk tijdelijk.

De Spaanse minister van Economie Carlos Cuerpo stelde op 9 juli voor om van die uitzondering een vaste voorziening te maken. In de Eurogroep, het overleg van ministers van Financiën van de eurolanden, presenteerde hij een "European Sovereign Facility": de Europese Commissie zou obligaties op EU-niveau uitgeven, jaarlijks tot € 850 miljard aan gezamenlijke schulduitgifte bundelen en de opbrengst als leningen doorzetten naar regeringen (Euronews, Europa Press). De Eurogroep ging daar niet in mee. Voorzitter Kyriakos Pierrakakis zei dat er "geen consensus" bestaat over een Europees veilig schuldpapier (El Español).

Wat Spanje verkoopt

Elke EU-regering leent nu door eigen staatsobligaties uit te geven. Duitsland betaalt de laagste rente, omdat beleggers Berlijn als de veiligste debiteur zien. Italië, Spanje en Frankrijk betalen meer. Het verschil tussen de Duitse rente en bijvoorbeeld de Italiaanse rente heet de spread: de risicopremie die markten vragen om geld uit te lenen aan een minder kredietwaardige overheid.

Volgens Spanje is het inefficiënt dat de EU uit 27 afzonderlijke, relatief kleine obligatiemarkten bestaat. Eén grote Europese obligatiemarkt zou meer kopers aantrekken, de rente drukken en opleveren wat economen een "safe asset" noemen: een zo betrouwbaar en liquide schuldpapier dat het de financiële benchmark van de eurozone wordt, zoals Amerikaanse Treasuries dat voor de dollar zijn.

Cuerpo zette er cijfers op. Volgens hem levert het voorstel aanvankelijk ongeveer € 5 miljard per jaar aan besparingen op. Dat bedrag zou oplopen tot meer dan € 25 miljard zodra de gezamenlijke schuld een uitstaand volume van ongeveer € 5 biljoen bereikt (Infobae). De totale schuld zou volgens Spanje niet stijgen. Landen zouden simpelweg via de EU lenen in plaats van ieder voor zich.

Berlijn, Den Haag, Helsinki

De afwijzing kwam snel. De Nederlandse minister van Financiën Eelco Heinen zei dat voorstellen voor euro-obligaties geregeld terugkeren en dat het antwoord nog steeds nee is. De Finse minister van Financiën Riikka Purra noemde gezamenlijke EU-schuld "noch een oplossing, noch een optie" (El Español).

Het Duitse bezwaar is constitutioneel. Toen het Bundesverfassungsgericht in 2021 de pandemielening goedkeurde, benadrukte het precies de grenzen die de constructie aanvaardbaar maakten: tijdelijke schuld, begrensde aansprakelijkheid en geen permanente schuldenunie (Bundesverfassungsgericht). Het Spaanse plan gaat over die grens heen.

Het Nederlandse bezwaar draait om prikkels. Permanente EU-leningen maken de kredietwaardigheid van andere regeringen onderdeel van de afspraak, ook als deelname formeel vrijwillig is (Sustainable Finance Lab). Finland laat overigens een interessante uitzondering zien. Helsinki ondertekende een verklaring over nieuwe instrumenten voor defensiefinanciering, waarmee het aangeeft dat gezamenlijke leningen voor veiligheid wél bespreekbaar kunnen zijn waar algemene begrotingspooling dat niet is (Valtioneuvosto).

Wie wint, wie betaalt

De cijfers laten zien wie profiteert. De Italiaanse tienjaarsrente ligt rond 3,84%, de Duitse rond 3,06%: een spread van ongeveer 79 basispunten, dus honderdsten van een procentpunt (Teleborsa). Spanje betaalt ongeveer 44 basispunten meer dan Duitsland. Elk deel van dat renteverschil dat naar een goedkopere Europese leencurve verschuift, is echte besparing voor zuidelijke hoofdsteden.

Noordelijke landen krijgen niet dezelfde directe rentewinst. In het Spaanse ontwerp zouden zij naar verluidt worden gecompenseerd, zodat zij alleen hun eigen marktrente betalen. Maar compensatie neemt het risico niet weg dat anderen moeten bijspringen als een deelnemer niet kan betalen. Bij wanbetaling zouden verliezen uiteindelijk via de EU-begroting bij andere lidstaten terechtkomen, met druk op toekomstige nationale bijdragen of bezuinigingen als gevolg (Quotidiano.net).

Dat risico komt op een lastig moment. De EU onderhandelt over het meerjarig financieel kader voor 2028–2034, terwijl alleen al de terugbetaling van de pandemieleningen naar verwachting ongeveer € 168 miljard opslokt in die periode (Brussels Signal). Nettobetalers zien het Spaanse voorstel daarom als een nieuwe claim op toekomstige inkomsten waarvoor zij nog geen toestemming hebben gegeven.

Het ingrediënt dat Berlijn niet wil leveren

Europa leent al gezamenlijk voor noodsituaties. Het pandemieprogramma haalde € 750 miljard op; het SAFE-instrument keurde € 150 miljard aan defensieleningen goed (Council). Telkens stond op het etiket: uitzonderlijk. Spanje vraagt nu of de uitzondering inmiddels de regel is geworden.

Het plan is vrijwillig, maar de economische logica is dat niet. Een gemeenschappelijke obligatie die alleen wordt gedragen door landen met hogere schulden zal niet prijzen als een Duitse Bund, waardoor de beloofde besparingen krimpen. Cuerpo erkende dat de faciliteit minstens vijf grote uitgevers nodig heeft, goed voor ongeveer € 540–550 miljard aan jaarlijkse emissies, om te werken (Euronews). De Duitse kredietwaardigheid is het ingrediënt dat de obligatie goedkoop maakt. Precies dat ingrediënt weigert Berlijn te leveren.