Berlijn dicht gaten met €838 miljard

Het Duitse kabinet heeft € 838 miljard aan nieuwe leningen voor 2027-2030 goedgekeurd, verdeeld over defensie, infrastructuur en klimaat (BMF, DW). De relevante vraag is waar dat geld terechtkomt: in nieuwe spoorlijnen, elektriciteitsnetten en defensiecapaciteit, of vooral in een boekhoudkundige verschuiving waarmee Berlijn bestaande uitgaven buiten de zichtbare begroting zet. De eerste cijfers wijzen eerder op dat laatste.

Het meeste geld is niet nieuw

Het sleutelbegrip is additionaliteit. Betaalt de geleende euro voor een project dat anders niet zou zijn uitgevoerd, of vervangt die euro geld dat de overheid toch al uit gewone inkomsten had uitgegeven?

Het ifo Institut heeft dat getoetst aan de hand van de cijfers over 2025, het eerste jaar waarin het Duitse speciale infrastructuurfonds actief was. Berlijn leende via dat fonds € 24,3 miljard. De daadwerkelijke federale investeringen stegen ten opzichte van 2024 met slechts € 1,3 miljard. Het oordeel van ifo was hard: 95% van de nieuwe schuld werd geen extra investering. Het Institut der deutschen Wirtschaft in Keulen kwam uit op 86% verdringing. In beide berekeningen werd het grootste deel van de "infrastructuur"-leningen gebruikt om gaten in de gewone begroting te vullen.

Armin Steinbach, econoom bij het Duitse ministerie van Financiën, voerde daartegen aan dat de uitgaven wel degelijk extra waren, omdat ze onder krappere financiële omstandigheden niet zouden zijn gedaan. Die verdediging is niet goed aan de rekeningen te toetsen. Wat de rekeningen wel laten zien: de schuld loopt veel sneller op dan de gemeten investeringen.

Hoe de schuldenrem op papier overeind blijft

De Duitse schuldenrem bestaat nog steeds: de grondwettelijke regel beperkt de structurele federale schuldfinanciering tot 0,35% van het BBP. Alleen loopt Berlijn het grootste deel van de nieuwe uitgaven er via twee routes omheen.

De eerste route is defensie. Uitgaven aan defensie en veiligheid boven een bepaalde drempel zijn volledig uitgezonderd van het plafond. In 2027 valt € 85,4 miljard van de € 118,7 miljard aan nieuwe schuld in de kernbegroting onder die uitzondering. De rem geldt dus voor alles behalve het leger.

De tweede route bestaat uit speciale fondsen, de Duitse Sondervermögen: potten buiten de begroting met een eigen leenbevoegdheid. De schuld verschijnt niet in de jaarlijkse ministeriebegrotingen, maar komt uiteraard wel op de publieke balans terecht. Alles bij elkaar leent Duitsland alleen al in 2027 meer dan € 200 miljard (BMF, Reuters via Marketscreener). Tegelijk krijgen alle niet-defensieministeries een korting van 1%. Het vervoersbudget daalt van € 27,9 miljard naar € 26,4 miljard (vergabeblog.de).

De eurobond-tegenstrijdigheid

Duitsland kan dit doen omdat de staatsschuld rond 62,5% van het BBP ligt (Eurostat). Italië, met een schuld van 135,3% van het BBP en onder een buitensporigtekortprocedure, heeft die ruimte niet. Dat verschil maakt de Duitse houding tegenover gezamenlijke Europese schuld steeds moeilijker te verdedigen. Berlijn leent nationaal op grote schaal, maar blokkeert nog altijd eurobonds die andere lidstaten vergelijkbare begrotingsruimte zouden geven. Italië en Spanje trekken inmiddels samen op voor gezamenlijke Europese schuld.

Uitvoering is de echte beperking

Duitse belastingbetalers krijgen intussen hogere rentelasten. De geplande schuldendienst stijgt van € 33,6 miljard in 2026 naar € 82,1 miljard in 2030 (Surplus Magazin). Scope Ratings schat dat het programma jaarlijks 0,3 tot 0,4 procentpunt extra groei kan opleveren, mits projecten daadwerkelijk worden gebouwd. Bruegel waarschuwt bovendien dat grotere defensiebudgetten zonder gezamenlijke aanbesteding geen efficiënte productielijnen opleveren.

De scherpste beperking is dus niet het geld. 36% van het moderniseringsbudget voor 2025 bleef onbenut, omdat planningscapaciteit en aanbestedingsprocedures het tempo niet aankonden. De toets voor die € 838 miljard ligt uiteindelijk buiten de begroting: opgeleverde spoorlijnen, werkende netten en bruikbare militaire capaciteit. Alleen rekensommen in de begroting leveren dat niet op.