Berlijn zet EU buiten Oekraïne-overleg

Rusland vuurde op 23 en 24 mei een nucleair inzetbare Oresjnik-raket af op de buitenwijken van Kyiv. Het was de derde keer in deze oorlog dat Moskou dat wapen gebruikte. Nog geen 48 uur later zat de Oekraïense hoofdonderhandelaar in de Duitse kanselarij met de nationale veiligheidsadviseurs van drie Europese machten, waar de contouren werden besproken van een vredesproces dat Washington heeft laten liggen.

Het bombardement en de weigering

De aanval was het grootste Russische bombardement van 2026. Ongeveer 90 raketten, waaronder 36 ballistische, en 600 drones werden op Kyiv afgevuurd. Minstens vier mensen kwamen om het leven, ongeveer 100 raakten gewond. Het Institute for the Study of War schatte dat de aanval Moskou circa $ 361 miljoen kostte (ISW). Daarna beval het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken alle buitenlandse diplomaten Kyiv te verlaten, met de aankondiging dat Rusland zou beginnen met "systematische aanvallen op Oekraïense militair-industriële faciliteiten" (Al Jazeera).

Geen enkele Europese regering gaf daaraan gehoor. De woordvoerder van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de eis "een nieuwe intimidatie" en zei dat Parijs niet zou evacueren (Le Figaro). In Berlijn ontbood de politiek directeur van het Auswärtiges Amt, een hoge ambtenaar maar geen minister, de Russische ambassadeur Netsjajev. Duitsland koos daarmee voor zichtbaar protest zonder de kwestie meteen naar ministerieel niveau te tillen (Deutschlandfunk). Polen waarschuwde dat een aanval op zijn ambassade zou gelden als "een opzettelijke daad van agressie" (Polsat News). Meer dan 50 landen veroordeelden Rusland in de VN-Veiligheidsraad (Kyiv Post, UN).

Washington sloeg een andere toon aan. Minister van Buitenlandse Zaken Rubio veroordeelde de aanvallen niet en merkte op dat Kyiv "een zeer gevaarlijke plaats" is geworden (RFE/RL). Ook bevestigde hij dat de Amerikaanse vredesgesprekken "bevroren" zijn.

De E3 schakelt snel

Op 26 mei sprak de Oekraïense hoofdonderhandelaar Rustem Oemjerov in Berlijn met de E3, het overlegformat waarin Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk via hun nationale veiligheidsadviseurs opereren (Ukrinform). De Duitser Günter Sautter trad op als gastheer. Bondskanselier Merz bleef weg, een bewust signaal dat Berlijn op het hoogste niveau voorzichtig blijft.

De E3 heeft geen verdrag, geen secretariaat en geen juridisch mandaat. Het format ontstond in 2003 voor de onderhandelingen met Iran over zijn nucleaire programma en brengt de drie Europese permanente leden van de VN-Veiligheidsraad samen. De brexit maakte geen einde aan de Britse deelname, juist omdat de E3 volledig buiten de EU-structuren om werkt. Het voordeel is snelheid: waar het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU doorgaans unanimiteit tussen 27 lidstaten en weken aan afstemming vergt, kan de E3 binnen enkele dagen bijeenkomen. Zelensky stelde op 20 mei voor een kanaal "E3 plus Oekraïne" te formaliseren (newsukraine.rbc.ua).

Snelheid kost legitimiteit

Die snelheid heeft wel een prijs. Polen, de grootste regionale militaire steunpilaar van Oekraïne, zit niet aan tafel. Italië, de op twee na grootste economie van de EU, evenmin. Het bezwaar van Warschau is structureel: door zijn omvang en ligging hoort Polen vanzelfsprekend thuis in elk overleg tussen Europa, Kyiv en Moskou (Rzeczpospolita). Deelnemers aan de E3 stellen daartegenover dat kleinere groepen sneller onderhandelen. Poolse functionarissen hebben de bijeenkomst van 26 mei niet specifiek publiekelijk aangevallen, maar de onderliggende spanning is zichtbaar.

De kloof gaat dieper dan de vergadervorm. Frankrijk en Italië willen diplomatiek contact met Moskou openen. Duitsland, Polen en de Baltische staten verzetten zich daartegen, omdat gesprekken vóór een Russische terugtrekking agressie zouden belonen (Euronews). EU-ministers van Buitenlandse Zaken bespraken op 27 en 28 mei tijdens de Gymnich-bijeenkomst in Limassol, een informeel ministerieel overleg zonder bindende besluiten, de benoeming van een formele speciale vertegenwoordiger voor Oekraïne. De EU-woordvoerder temperde de verwachtingen overigens meteen: zo'n gezant is pas op zijn plaats "zodra Rusland heeft aangetoond werkelijk bereid te zijn de oorlog te beëindigen" (EEAS).

Nu dat formele spoor vastzit, neemt de informele snelheid van de E3 de plaats in van het institutionele EU-proces. De landen die het meest direct aan Russische agressie zijn blootgesteld, Polen en de Baltische staten, blijven buiten het format waarin over hun veiligheid wordt gesproken. Polen bewapent de Oekraïense frontlinie. Italië financiert de wederopbouw. Geen van beide zit aan tafel waar de vredesvoorwaarden worden uitgetekend.